Tuesday, March 27, 2018

शांतिनिकेतनची सहल

  शांतिनिकेतन शाळेबद्दल तिसरीच्या ’थोरांची ओळख’ या आम्हाला असलेल्या इतिहासाच्या पुस्तकात पहिल्यांदा वाचलं त्यावेळच पुस्तकातील झाडाखाली भरणाऱ्या शाळेच चित्र आजही माझ्या डोळ्यासमोर आहे. तेंव्हापासून शांतिनिकेतन आणि गुरुदेव रविंद्रनाथ टागोर यांनी मनात घर केलं.पुढे रविंद्रनाथांच्या अनेक कथा,कविता वाचल्या (अर्थात सगळ्या अनुवादित)गोरा नावाची उत्कृष्ट कादंबरी वाचली. .पु.ल.देशपांड्यांची रविंद्रनाथांवरील तीन व्याख्याने प्रत्यक्ष ऐकली.बोरकरांचे आनंदयात्री रविंद्रनाथ हे पुस्तक वाचले आणि दिवसेंदिवस या व्यक्तिबद्दलचा मनातला आदर वाढतच गेला. एका धनाढ्य घरात जन्माला आलेल्या ,पाश्चात्य वातावरणात वाढलेल्या रविंद्रनाथांचे मन किती संवेदनाक्षम होते ! गरीबांची दुःखे त्यांनी जवळून बघितली, लहान मुलांकडे ज्या काळी कमालीचे दुर्लक्ष केले जाई त्या काळी मुलांच्या शिक्षणाकरीता त्यांनी आपले आयुष्य खर्ची घातले. मातृभाषेतून शिक्षणाचा आग्रह धरताना ते शिक्षण जास्तीत जास्त आनंददायी,सोपे व्हावे या करीता त्यांनी सहजपाठ लिहिले. शिक्षण समाजाभिमुख हवं,निसर्गाच्या सानिध्यात हवं आणि संगीत,चित्रकला,शिल्पकला अशा नाना विद्या कला देखील भाषा,गणित,शास्त्र अशा विषयांएवढ्या महत्त्वाच्या असून शालेय वयातच विद्यार्थांना त्यापैकी ज्याच्यात रस आहे,त्यातच त्याला प्राविण्य मिळवता यावे यासाठी शांतीनिकेतनाची स्थापना झाली.

                मुलांना मार्गदर्शनासाठी त्यांनी देशभरातील दिग्गज व्यक्तींना बोलावुन घेतले.कित्येकांनी अल्प मोबदल्यात मुलांची जीवने घडवली.सत्यजीत रे, राम किंकर , अमर्त्य सेन  अशा थोर विभूती शांतीनिकेतनच्याच. त्यामुळे शाळेत असल्यापासून शांतीनिकेतन बघण्याची माझी फार इच्छा होती. पण म्हणतात ना, कोणतीही भेट होण्यासाठी वेळ यावी लागते मग ती भेट व्यक्तीची असो कि वास्तुची. लेक इंग्लंडला शिकायला गेल्यामुळे तिच्या निमित्ताने इंग्लंडला जाणे झाले पण कलकत्त्याला जाणे राहिले. इंग्लडला गेले असताना शेक्सपियरचे जन्मगाव स्ट्रॅटफोर्ड अपॉन -एव्हॉन बघायला गेलो होतो.शेक्सपियरच्या घराबाहेरील बागेत रविंद्रनाथांचा पुतळा बघून तर माझ्या डोळ्यात पाणीच आले. इतक्या थोर व्यक्तीच्या शांतिनिकेतनात न जाणारी मी किती करंटी ! गुरुदेवांबद्दलचा आदर आणिकच दुणावला.

               शेवटी इशान्य भारतासह कलकत्ता बघायचा योग जुळून आला. शांतीनिकेतन बघाय़ला एक दिवसच मिळत होता. कलकत्त्याहून सकाळी ७ वाजताची ट्रेन होती.ती वेळेवर निघाली पण ट्रॅकवर काम चालू असल्याने गाडी लेट पोचणार होती.दोन-तीन तासाचा प्रवास होता. दुतर्फा हिरवीगार शेतं आणि असंख्य तळी त्यात फुललेली कमळे आणि नाना तऱ्हेचे पक्षी.निसर्ग सुंदर होता पण आपल्या लोकांनी टाकलेल्या प्लॅस्टिकचा कचरा आणि घाण डोळ्याला कितीही नाही म्हटल तरी टोचत होता. गाडीतल्या प्रवाशांना आम्ही सहज शांतीनिकेतना बद्दल विचारलं  तर बहुतेकांना शांतिनिकेतन माहित नव्हते आणि ज्यांना माहित होते त्यांपैकी फारच थोडे तेथे जाऊन आलेले होते !

                 दहा-साडेदहाला आम्ही बोलपूर स्टेशनावर उतरलो.स्टेशनवरच गुरुदेवांचे एक सुंदर स्मारक आणि संग्रहालय आहे. त्यात गुरुदेवांचे सगळे चरीत्र,लहानपणापासून फोटो,त्यांनी दिलेल्या नाना विध देशातील भेटींबद्दलचे वुत्तांत,त्यांच्या कुटुंबियांचे फोटो.गुरुदेवांच्या शेवटच्या आजारात त्यांना कलकत्त्याला नेले ती ट्रेन तशीच्या तशी ठेवलेली आहे.फारच सुंदर आहे ते संग्रहालय !
तेथुन बाहेर पडल्यावर एक ई-रीक्षा वाला भेटला तो शांतीनिकेतन आणि परिसर फिरवुन दाखवतो म्हणाला. त्या मुलाला बऱ्यापैकी माहिती होती आणि हिंदी बोलत होता हे महत्वाचे. झाडाखाली भरणारी ती शाळा डोळे भरुन बघितली. राम किंकरदांनी तयार केलेली शिल्पे बघीतली.रविंद्रनाथांचे नोबेल पारितोषक ठेवलेले संग्रहालय मात्र बंद होते.फारच निराशा झाली ! जाण्यापूर्वी मी साईट इतक्या वेळा बघितली होती पण कुठेच ते कधी  बंद असते याची माहिती नव्हती. त्या इमारतीच्या बाहेर उभ्या असलेल्या सुरक्षा आधिकाऱ्याला आम्ही किती दुरुन आलोय वगैरे सांगून आत सोडण्याची विनंती करुन बघितली पण त्याने फारच कर्तव्य तत्परता दाखवून आम्हाला तिथे उभे पण राहू दिले नाही. नोबेल पदक तर खूप वर्षांपूर्वी हरवलय ते वाचले होते. हि तत्परता त्यांनी त्यावेळी दाखवली असती तर कदाचित पदक चोरीला जाते ना ! असो. नंतर तो मुलगा आम्हाला विविध प्रांतातल्या कला आणि वस्तुंचे संग्रहालय दाखवायला घेऊन गेलो. इशान्य भारतातील सगळी राज्ये,ओरिसा ,बंगाल अशा राज्यांच्या कलाकृतींचे सुरेख संग्रहालय होते .परत निघण्याची वेळ कधी झाली समजलेच नाही.त्या मुलाने आम्हाला परत स्टेशनवार सोडले.परत मेल्या(जत्रेच्या) च्या वेळी या असे पुन्हा पुन्हा सांगत त्याने आमचा निरोप घेतला. टागोरांचे संग्रहालय, शांतीनिकेतन्,रामकिंकरदांची शिल्पे,विविध राज्यांच्य़ा कला पाहून मन भरुन गेले.


            पण ते बोलपूर गाव इतर सगळ्या खेडेगावांसारखेच.मातीचे रस्ते,धुराळा,उघडी गटारे,प्लॅस्टीक आणि तत्सम कचरा.  आपले मन किती तुलना करणारे असते ! शेक्सपियरचे गाव मी बघितलेच नसते तर शांतिनिकेतन त्या घाणेरड्या बोलपूर गावासकट मला आवडलेही असते. एकवेळ ते अस्वच्छ गाव पण सहन होईल मात्र कलकत्त्याहून येतानाच्या सहप्रवाशांची टागोर किंवा शांतिनिकेतनाबद्दलची अनास्था मनाला जास्त वेदना देवुन गेली. शेक्सपियरच्या त्या गावात मी कित्येक छोट्या मुलांना त्यांच्या आई,वडीलांबरोबर बघितले होते. आपल्या भाषेतील एका महान कवीआणि नाटककाराची आपल्या मुलांना इतक्या लहान वयात ओळख करुन देणऱ्या त्या पालकांबद्दल मला खरचच खूप कौतुक वाटलं. आपण आपल्या मुलांवर असे संस्कार करतो का? हि देखील विचार करण्यासारखी गोष्ट आहे.यातही अंडे आधी का कोंबडी आधी या कोड्याप्रमाणे दाखवण्याजोगी स्मारके आपल्याकडे आहेत किती हा प्रश्ण ही आहेच.

          आपल्या ऐतिहासिक वारशाबद्दल आपण तोंडाने नुसत्या गप्पा मारतो आणि तो जतन करायची जबाबदारी कोणीच घेत नाही.आज टागोरांसारख्या जगद्विख्यात विश्वकवीचे स्मारक बघायला जागातून पर्यटक येत असतील तेंव्हा एक उत्कृष्ट पर्यटन केंद्र म्हणून ते विकसित करायला काय हरकत आहे? टागोरांच्या जीवनावर एखादा लघुपट काढुन त्यांच्य़ा कार्याची माहिती त्यातुन देता येईल. त्यांच्या अनेक कथा,कांदबऱ्या,कवितांवर बरेच सिनेमे निघालेत त्यांतील क्लिप्स दाखवता येतील. बोलपूर खेड्याचा बाज राखत स्वच्छ रस्ते आणि स्वच्छ परिसर, जागोजागी मार्गदर्शक नकाशे लावुन पर्यटकांची सोय करता येईल.शांतीनिकेतन मध्ये तयार होणाऱ्या उत्तम कलाकृती विकायला सुरेख बाजार असे किती तरी करता येईल.रविंद्रनाथाचे वाङ्मम जवळपास सगळ्या भारतीय भाषा आणि इंग्रजीत अनुवादित झाले आहे त्याच्या विक्रिसाठी भव्य दुकान करता येईल. रविंद्रनाथांसारख्या उत्तुंग प्रतिभेच्या विश्वकवीचे त्याला साजेसे स्मारक केले तर त्यांच्या अनमोल साहित्याचा नव्या पिढ्या पण आस्वाद घेतील आणि ते अजरामर होईल . पण हे  घडावे कसे ? समर्थांनी म्हटले आहे  केल्याने होत आहे रे आधी केलेची पाहिजे . पण ते कोणी केले पाहिजे त्याबद्दलच घोळ आहे. बंगालने देशाला रविंद्रनाथ टागोर, विवेकानंद,अरविंद घोष ,रामकृष्ण परमहंस,ईश्वरचंद्र विद्यासागर,चित्तरंजन दास, सुभाषचंद्र बोस अशी एकाहुन एक नररत्ने दिली आहेत. रामकृष्ण मिशनमुळे स्वामीजींचे स्मारक कलकत्त्यात झालय. योगी अरविंदाची स्मृती पॉंडेचरीत जतन केलीय.गुरुदेव रविंद्रनाथांच्या दैवी मात्र अशी कोणतीच संस्था नाही आणि  तेथील कम्युनिस्ट राज्य सरकारला या सगळ्या कामांसाठी पैसा खर्च करणे योग्य वाटत नसावे !
एकूण आपल्या हृदयातील गुरुदेवांची प्रतिमा पुजायची आणि जमेल तेंव्हा शांतिनिकेतनात जाऊन त्या महात्म्याच्या वास्तव्याने पुनित झालेल्या वास्तुचे दर्शन घ्यायचे एवढेच माझ्यासारख्या सामान्य व्यक्तीच्या हातात आहे .

Wednesday, March 14, 2018

मन केवढं केवढं

पावसाने उच्छाद मांडला होता. पहाटे पाचलाच जाग आली होती  पण पांघरुणातुन उठायचे आबांना जीवावर आले होते. सहा वाजून गेले होते, गरम गरम चहा प्यायची अनावर हुक्की आली होती पण कोण करुन देणार ? तसा सकाळचा पहिला चहा आबाच गेली अनेक वर्षे करीत. सुलूच्या नसण्याचा त्याच्याशी काही फारसा संबंध नव्हता पण आज तिची फारच आठवण झाली.एवढा वेळ आपल्याला गादीवर लोळताना बघून ,"बरं वाटत नाहीये का? " अस विचारणार कोणी नाही याची आज प्रकर्षाने जाणीव झाली. मन उगीचच उदासल तेवढ्यात फोनची रींग वाजली
    हात लांब करुन आबांनी फोन घेतला, समीरचा फोन ," हाय बाबा ,मोबाईल बंद आहे तुमचा .आज तिकडे खूप पाऊस पडतोय ना, तुम्ही वॉकला नसाल गेलात म्हणून कॉल केला"
" रात्री बंद करुन ठेवतो मोबाईल सकाळी चालू करायचा राहिलाय, पाऊस तर आहेच गेला आठवडाभर, तरी जातो मी रोज. आज जरा जास्तच आहे म्हणून कंटाळा केला"
"पावसात नका जात जाऊ,घरी आहे ना वॉकर त्यावरच चालत जा ना ,उगाच रस्त्यावर चिखल,पाणी त्यात पडला बिडलात तर ..."
" ते ही खर पण बाहेर पडल की चार लोक भेटतात गप्पा,गोष्टी केल्या की बर वाटत ...आज नाही गेलो"
" विशु येतो ना रोज , बॅंकेची कामे तो करतो कि करता तुम्हीच?"
" येतो विशु वेळेवर .मी जातो बॅंकेत त्याच्याच बरोबर .ऑनलाईन पण शिकतोय हळूहळू पण माझा नाही विश्वास या नेट्बॅंकींग वर. रोज नवनव्या बातम्या कानावर पडतात.त्यापेक्षा विशुच्या हातात पासबुक देवुन पैसे काढलेले बरे "
" ठिक आहे बाबा .तुम्हाला पटेल तस करा ,ठेवतो आता फोन जेवण करुन झोपायचय"
" ठेव ठेव किती नऊ वाजले असतील ना तिकडे?"
"हो"
" गुड नाईट"
सुलू असती तर अर्धा तास गप्पा मारल्या असत्या तिने,तो ही बेटा बोलत बसला असता, बापाशी बोलायला जमत नाही.त्याला देखील काय दोष द्यायचा म्हणा मला तरी कुठ सुचतय बोलायाला..ओम च काय चाललय ,त्याचे गेल्या वर्षी ग्रॅज्य़ुएशन झाले. नसती फॅड एकेक. आपल्या भाषेत दहावी झाली ,पण मोठा झाला आता. त्याला आता इंडीयात यायच नसतं, चालायचच. त्याच्याबद्दल विचारायला हव होत, राहिलच. असच होत. नंतर सुचत एकेक असो उठायलाच हव आता.
तेवढ्यात लॅच उघडून विशु आला घाईघाईत तो आबांच्या बेडरुममधे शिरला
"आबा तब्येत बरी नाही का?"
" अरे विशु आज इतक्या लवकर कसा?"
"आबा अहो सात वाजून गेलेत अजून दुधाची पिशवी बाहेरच ,बर वाटत नाही का तुम्हाला?"
" नाही रे बाबा, ठिक आहे मी. आज पावसामुळे उठावस वाटत नव्हत पण तू लवकर कसा?"
" आज टपरीवर तुमच्या दोस्तात तुम्ही नव्हतात मग बायकोनं फोन करुन सांगितल, जाऊन बघा म्हणाली"
"फोन करायचास ना?"
" केला लॅंड्लाईनवर. तुम्ही उचलत नव्हता , मोबाइल पण लावला तो बंद होता,मग म्हटल हि म्हणतीय ते बरोबर असल तब्येत नसल बरी मग आलो थेट ,काय जास्त लांब यायचय थोडच ?"
" अरे समीरचा फोन होता त्याच्याशी बोलत होतो कॉल वेटींग मुळे तुला तस वाटल असेल. मी ठिक आहे. तू जा घरी. ये नेहमीच्या वेळेला, तुझी घरची काम उरकायची असतील ना? बायको तिकडे टपरीवर कामाला. तू इथे. पोरांच कोण बघणार?"
" पोरगी आवरते म्हणाली ,सिध्दु पण मोठा झालाय आता आणि हि येईलच नऊ पर्यंत मी चहा करू का तुम्हाला "
" चालेल, उठतोच मी ,दुध ठेव तापत .."
" करतो आबा मी ,घरी मीच करत असतो "
 "तुझा पण ठेव रे "
" करतो करतो"
     विशु आल्याने आबांचा गेलेला उत्साह परत आला,त्याने केलेल्या चौकशीने मन आनंदले. ब्रश करुन ते किचन मधे जातात तोच वाफाळलेला चहाचा कप विशुने त्यांच्या समोर ठेवला , डब्यातली बिस्कीटेही त्याने बशीत ठेवली.आबा खुश झाले. चहाचा पहिला घोट घेताच त्यांच्या तोंडून वाक्य निघाले
"व्वा ..झकास झालाय चहा . विशु,तू पण घे चहा,बिस्कीट घे"
"घेतो आबा, हि भांडी टाकतो घासायला "
"टाकशील रे, आधी चहा घे गरम. पेपर आला असेल ना?"
"हो आलाय कि तो बघा ठेवलाय तिकडे, आज पेपरही  बाहेर,दुधाची पिशवी पण बाहेर मी घाबरलो म्हटल काय झाल आबांना?"
" तुला काय वाटल झोपेतच आबांच काही बर वाईट?"
" छे छे... सकाळी सकाळी अस वाईट नका बोलू आबा..."
" अरे वाईट कुठे ? अस मरण यायला फार मोठ भाग्य लागत बाबा ...  आमच्या दैवात काय लिहून ठेवलय कुणास ठाऊक? "
" चहा घ्या आबा, थंड होतोय " विशुने विषय बदलायचा प्रयत्न केला
 चहा घेता घेता आबा एकदम गंभीर झाले , त्यांच्या चेहऱ्यावर पुन्हा काळजीचे सावट आले.

आयुष्याचा पट त्यांच्यापुढून झटकन सरकून गेला. आजवरच्या त्यांच आयुष्य तस सरळ मार्गी गेल. आईवडीलांची परिस्थिती फारशी चांगली नव्हती ,खाऊन पिउन सुखी होती पण त्याकाळी त्याच काही वाटत नसे.वडील वाईच्या शाळेत शिक्षक. स्कॉलरशिपवर शिक्षण झाले पदवी मिळाल्यावर पुढे शिकायची फार इच्छा होती पण धाकटी भावंडे होती ,तात्यांना मदत करणे गरजेचे होते मग CWPRS ची जाहिरात वाचून अर्ज केला, लगेच बोलावणे आले मुलाखतीला मार्क बघून तिथल्या वरीष्ठांनी विचारले देखील एम.एसस्सी का करत नाहीस ? हसून नोकरीच करायची आहे अस सांगितल लगेच रीसर्च ऍसिस्टंट ची नोकरी मिळाली किती आनंद झाला आई,तात्यांना ! ऑफिस सकाळी ७ ते २ असायच.काम करायला उत्साह होता,वातावरणही छान होत ऑफिसमधल. म्हणता ,म्हणता तीन वर्षे गेली एक प्रमोशनही  मिळालं  क्लास टू ऑफिसर झालो, त्यावेळच्या नायर सरांनी पुढे शिकायला प्रवृत्त केल म्हणाले पुढल्या प्रमोशनला पोस्ट ग्रॅज्युएट झालास तर फायदा होईल.दुपारी अभ्यास करीत जा, ऑफिसच्या वेळेचा फायदा घेत गणित विषय घेऊन एम.एस्सी करता आल,पुस्तके मिळायची लायब्ररीमधे,घराजवळच्या पटवर्धन सरांच मार्गदर्शन मिळाल आणि त्यामुळेच एम.एस्सी करु शकलो त्याचा पुढच्या आयुष्यात फार फायदा झाला. लग्न,मुलं सगळ्याच बाबतीत दैवान साथ दिली. सुलभासारखी सालस पत्नी मिळाली. तिने संसारात चांगली साथ दिली.अगदी आखीव,रेखीव आयुष्य होत. आई,तात्या गावीच होते त्यांनी शेतात लक्ष घातल होतं वर्षाच धान्य पाठवायचे.श्रीधरच शिक्षण,मालूच लग्न सगळ्याला आपण मदत केली याची त्यांना जाणीव होतीच. श्रीधरन परजातीच्या लग्न केल्याने तात्या-आई जरा नाराज झाले ,त्यावेळी आपण मध्यस्थी केली लग्न झाल पण ते दोघे दुखावलेले राहिले. तो नोकरी निमित्ताने दूर मद्रासला गेला त्याच येण जाण कमीच राहिल. मालू बी.एस्सी झाली तिला चांगल स्थळ मिळाल ती नाशिकला गेली. आई,तात्या शेवटी आपल्याकडेच होते.पिकली पान पाठोपाठ गळून गेली ,त्यांची दुखणी बाणी सुलभानेच बघितली त्यावेळी ऑफिसच्या जबाबदाऱ्यांमुळे घरात लक्ष देणे व्हायचे नाही पण तिने कधी फारशी तक्रार केली नाही. आईची तब्येत शेवट पर्यंत चांगलीच होती. सुदैवान सुलभाच आणि तिच पटायच, आईमुळे सुलभाला गाण्याच्या परीक्षा देता आल्या, मुलांना वाढवताना आजी आजोबांची मदतच झाली. माणसांत वाढल्यामुळे मुलेही शिस्तीत होती.तात्यांनी मुलांना शिकवायच काम आनंदान केल. ऑफिसमधे त्यामुळेच आपण निवांतपणे काम करु शकत होतो.

        समीर हुशार होता, आय.आय.टी त्याला सहज प्रवेश मिळाला तो कानपूरला गेल्यावर घर कस सुन सुन झाल होत. त्यावेळी मोबाइल्स नव्हते,तो आठवड्यातून एकदाच फोन करायचा बाकी सगळी खुशाली पत्रांतुनच समजायची. तो बी.टेक झाला आणि अमेरिकेत गेला पुढे शिकायला एम.एस झाला आणि तिकडेच नोकरी करु लागला.सुरुवातीला म्हणायचा येईन चार पाच वर्षांनी. अमोल इथे असल्याने त्याचे जाणे तितके जाणवले नाही,तोवर नोकरी होती .रीटायर्ड झाल्यावर अमेरीकेत जाऊन आलो. पुढे ते नित्याचेच झाले. अमोल ने पुण्यातून इंजिनियरींग केल तो ही भावाच्या मागोमाग अमेरीकेत गेला. मुलांनी इथे रहावे असे कुठल्याही आई वडीलांना वाटणारच पण इथे त्यांना तशा संधी नव्हत्या. आपल्या देशाबद्दल प्रेम वाटावे असे संस्कार करण्यात आम्हीच कुठेतरी कमी पडलो असू. तिकडच्या आरामदायी आयुष्याचा,अमर्याद स्वातंत्र्याचा मोह पडण्याच त्यांच वय होत .शिवाय आम्हालाही मुले तिकडे असल्याने स्वातंत्र्य होतेच की. वर्षा-दोन वर्षांनी मुल यायची ,भरपूर पैसा खर्च करायची,एक गेट-टूगेदर करुन सगळ्या नातेवाईंना बोलवायच.बाकी मुलांचा वेळ मित्र मंड्ळीत जाय़चा.कधी गोवा,तर कधी महाबळेश्वर ट्रिप्स व्हायच्या. मुल परत गेली कि घर खायला उठायच दोन चार दिवस.पण नंतर आमचे प्रोग्रॅम्स पण ठरलेले असायचे ,आमचा ग्रुप होता. सुलभाचा ग्रुप होता.शिवाय आमच्या मित्रांचा ग्रूप होता,आमच्या एकत्र ट्रिप्स व्हायच्या,जेवणे व्हायची. कधी श्रीधर यायचा,कधी आम्ही त्यांच्या कडे जायचो.मालू वर्षातून एकदोनदा यायची.आम्ही जायचो तिकडे. एकूण आयुष्य मजेत होते.सुलभाला अमेरीकेत जायलाही खूप आवडाय़च,एकतर मुल भेटायची त्यांच्या आवडीच त्यांना खाऊ-पिऊ घालायच. शनिवार-रविवार मनसोक्त भटकायच. माझ मात्र तिकडे मन फारस रमायच नाही.एखादा महिना मला आवडे नंतर मला इकडचे वेध लागायचे. पुण्यात राहत असलो तरी आई तात्या गेल्यानंतरही मी  गावी जातच होतो.वाईची हवा मला फार आवडायची. तिकडे गेल की घरी गेल्यासारख वाटायच. समीरने गाडी घेवुन दिल्यामुळे जाण ही सोईच झाल होत. शेत शांताराम बघत होता. आम्ही जाण्यापूर्वी त्याला कळवल कि तो घराची साफसफाई करुन ठेवायचा, त्याची बायको भाकरी करुन द्यायची. आठवडाभर तिथे राहून सगळी कामे मार्गी लावली कि पुण्याला यायचे. पंचविस -तीस वर्षांपूर्वी वाई तस गावच होत.इंटरनेट्चा जमाना अजून आलेला नव्हता. तिथल्या शाळाकॉलेजच्या मुलांना करीयरच्या संधींबद्दल मार्गदर्शनाच काम मी करायला घेतल होत माझाही वेळ चांगला जायचा ,मुलांनाही उपयोग व्हायचा.पुण्याहून येताना वेगवेगळी स्पर्धा परीक्षांची पुस्तक घेवुन जायचो. वाचनही खूप व्हायच. शेतात वेगवेगळे प्रयोगही करुन बघितले. एकूण निवृत्तीनंतरच आयुष्यही मजेत चालल होत.सुना आल्या नातवंड झाली.पण सुलभाला कॅन्सर झाला आणि सगळच आयुष्यच बदलल.तिने आजारपण मोठ धीरान घेतल पण मीच मनान खचलो.

        तिचा आजार झपाट्याने वाढला आणि दोन वर्षात ती गेली. मुले येवुन गेली .समीर म्हणाला ,"बाबा तुम्ही आता तिकडेच चला" इकडे एकटे काय कराल? अमेरीकेत जायचे ते ही कायमचे ,शक्यच झाले नसते. एका घरातुन दुसऱ्या घरात रुजायला बाईचाच जन्म असायला हवा कदाचित. मी म्हणालो, ’ नको रे बाळांनो मी इथेच राहीन, येत जाईन तुमच्याकडे पण कायम तिकडे राहण मला नाही जमायच .माझी काळजी करु नका.इथे माझा वेळ जाईल मी अजून व्यवस्थित हिंडू,फिरु शकतो. कधी मालू कडे जाईन , तिला बोलवेन. कशी श्रीधर कडे, शिवाय त्यांची मुले आहेत.माझे मित्र आहेत. वाईला जात जाईन. आता फोन आहे ,तुम्ही मोबाईल दिलाय त्याचा होईल ना उपयोग "
मुलांनी आग्रह केला पण त्यांनाही मी तिकडे आल्यावर माझा वेळ कसा जाणार हा प्रश्ण असेलच ती बिचारी आठवडाभर कामात, इथल्यासारखे तिकडे एकट्याने फिरणे तेवढे सहज नाही.शनिवार रविवार त्यांच्या ट्रिप्स,पार्ट्या नाहीतर कामे. अधुन मधुन जाणे निराळे.

        आबा सुलभानंतर आठ-दहा वर्षे एकटे पुण्य़ात राहिले. दरम्यान तीन चार दा समीर,अमोल येवुन गेले. आता ते एक एक करुन आले.आणि बराच काळ आबांबरोबर राहिले देखील. दोन-तीन वेळा आबा तिकडे जावुन आले. आबांची मुळची प्रकृती चांगली, शिवाय निर्व्यसनी,नेमस्त जीवन असल्याने किरकोळ तक्रारी सोडल्यास कुठलाच आजार त्यांना नव्हता. दिवसाचा वेळ आखून घेतल्याने त्यांना सुलभाशिवायचे जीवन जगायची सवय झाली. पण वयाची ऐंशी उलटल्यावर मुलांना आबांचे एकटे राहणे आणि आपले सातासमुद्रापार असणे त्रासदायक वाटू लागले.रोज फोन करुन समीर म्हणू लागला,"बाबा तुम्ही कुणाला तरी सोबत आणुन ठेवा.किंवा एखादे ओल्ड एज होम बघा " आबांनी डोळ्याचे ऑपरेशन झाल्यानंतर गाडी चालवणे कमी केले. वाईच्या त्यांच्या शेतावर त्यांना जाणे जमेना.शांताराम वारल्यानंतर त्याचा थोरला मुलगा रवी शेत बघत होता पण तो आबांशी तितक्या आपुलकीने वागत नव्हता. रविचे त्याच्या धाकटा भाऊ विशुशी पण जमत नव्हते. धाकट्या विशुने बारावी पास झाल्यावर पुण्य़ाचा रस्ता धरला.दरम्यान मुले शेतीत लक्ष घालणार नाहीत याचा आबांना अंदाज आल्यामुळे त्यांनी शेत विकायचा निर्णय घेतला. योग्य गिऱ्हाइक मिळताच श्रीधर,मालुशी आणि मुलांशी, बोलून त्यांनी शेत विकले. खूप दुःख झाले त्यांना पण आता हळूहळू सगळा कारभार आवरता घेणेच योग्य ठरणार होते. आबांनी शेताच्या पैशातला श्रीधर आणि मालूचा हिस्सा त्यांना दिल्यावर स्वतःच्या वाट्याला आलेल्या पैशात वाईच्या शाळेला देणगी दिली.पुण्यातील एक दोन माहित असणाऱ्या सेवाभावी संस्थाना देणग्या दिल्या. शांतारामच्या रवीला त्याच शेतावर वाटेकरी म्हणून लावले.विशुला  आणि त्याला पंचवीस पंचवीस हजार रुपये दिले.   
   
        आबांच्या एकट्याच्या नोकरीमुळे पुण्यात त्यांनी दोन बेडरुमचा फ्लॅट पन्नाशीनंतर घेतला.तोपर्यंत ते भाड्याच्या घरातच रहात होते.दोन बेडरुमचा फ्लॅटही त्यांना व सुलभाला खूप मोठी कमाई वाटली होती.मुले परदेशात गेली त्यांनी चाळीशीच्या आतच मोठमोठाले बंगले बांधले याच त्यामुळेच फार कौतुक होत. त्याच वेळी आबांच्या बिल्डींगचे नूतनी करण करायचे ठरले होते वाढत्या एफ.एस.आय मुळे त्यांना एक खोली वाढवू्नही मिळणार होती.तशा मिटिंग्ज होत होत्या .वरचे पैसे घालायला आता मुलांजवळ मागायची जरुर नव्हती. वर्षा-दोन वर्षात तेही काम झाले.मालूच्या आर्किटेक्ट मुलाने सुरेख इंटिरीयर करुन दिले.घर सुंदर झाले पण त्यात रहायला मात्र एकटे आबाच. शांतारामचा विशु पुण्यात आबांच्या घराजवळ रहात होता.भोसरीला कुठल्याशा कंपनीत नोकरी करायचा.बर चालल होत त्याच.बायकोही कामाला जायची.मुल शाळेत जाय़ची. तो येत असे आबांना भेटायला अधुन मधुन.त्याची कंपनी अचानक बंद पडल्यान त्याला ब्रम्हांड आठवल आता परत वाईला जाण फार कठीण झाल असत.आबांकडे तो सल्ला मागायला गेला.
आबा म्हणाले, " तू वाईला जावुन तरी काय करणार? तिकडे नोकरी मिळेल का?"
" नाही ना आबा आणि वहिनी आणि सुरेखाच अजिबात पटत नाही,दादा पण फार हलक्या कानाचा आणि गरम डोक्याचा आहे.इथच कुठ जमल काही तर बर होईल"
" तुला गाडी चालवता येते?"
" हो येते की,वाईला असतानाच शिकलो होतो तिकडे वाई महाबळेश्वर टॅक्सी पण चालवलीय ना मी"
" मग माझ्या कडेच कामाला राहतोस का? गाडी चालवायची आणि इतर काम पण करायची"
" चालेल की आबा तुमच्या रुपान देवच पावला म्हणायचा"
"अरे देव बिव काही नाही तुला दुसरी चांगली नोकरी मिळेपर्यंत आपण अस करु तुला मी पगार किती देवू?"
" काय तुम्ही द्याल तो"
" हे बघ हा व्यवहार आहे, मी कधी ड्रायव्हर ठेवलेला नाही पण मी चौकशी करतो,समीर,अमोलला विचारतो ,तू ये मग उद्यापासून"
" उद्या कशाला आबा आजपासून सुरु करु काम .तुम्हाला जायचय का कुठे?"
" नाही रे बाबा आताच मी फिरुन आलो आता रात्रीचा कुठे जाऊ? ये तू उद्या"
    
        आबांच्या सोबतीचा नाही तरी ड्रायव्हरचा प्रश्ण असा सहज सुटला.विशु माहितीतला होता,शिवाय आता त्याला नोकरीची निकडही होती. मुलगा खरच गुणी होता त्य़ाच्या वडीलांसारखाच. आबांचा त्याला आधार होता आणि आबांना त्याचा.
        "आबा,अंघोळ कराल ना? मी जाउ का घरी कि खायला काही आणून देवु तुम्हाला?" विशुच्या प्रश्णांनी आबा भानावर आले.
" जा तू घरी ये दहा-अकरापर्यंत .कुसुमताई येतील इतक्यात स्वयंपाकाला ,तेवढी भाजी आहे ना फ्रिजमधे बघ "
" ठिक आहे"
 विशु गेला.आबांना वाटले आता आपले कधी काय होईल सांगता येणार नाही. आयुष्य चांगले गेले तसे मरणही चांगले यावे एवढीच इच्छा आहे. विशुला आपल्याकडील नोकरीतून आपण काय देतोय? ना फंड,ना ग्रॅच्युइटी मग पेन्शनचे नावच सोडा.हा मुलगा इतक्या प्रेमाने मायेने आपली काळजी घेतो. कधी एक पैशाचा हिशेब चुकवत नाही,आपल्या खाण्यापिण्यापासून दुखण्याबाण्यापर्य़ंत सगळ्याची काळजी घेतो.त्याच्या बायकोला आपल्या ओळखीने जोशांच्या खानावळीत काम मिळाल त्याची ही त्याला जाणीव आहे.त्याच्या मुलांना आपण शिकवतो,त्यांच्या वह्या पुस्तकांचे पैसे देतो त्याबद्दलही तो कृतज्ञ असतो. एकदा अमेरीकेतुन येताना समीरच्या रोशनचे कपडे सिमरनकडून मागुन आणले.त्याच्या मुलांना कपाटभर कपडे,फारसे न वापरताच लहान होतात.सिमरनला भित भितच विचारल,पण तिने सहज दिले कपडे.रो्शनला कळल्यावर त्याने ढिगभर खेळणी,पुस्तके सगळच आणून दिल. त्या दिवशी विशुच्या सिध्दार्थची गोष्ट्च त्याने थक्क डोळ्याने ऐकली.
   
    पण तरी विशुच्या प्रामाणिकपणाची किंमत एवढ्याने होणार नाही. आबांना एकदम वाटले हे घर आपल्या पश्चात विशुच्या नावावर करावे. समीर आणि अमोल काही भारतात परत येणार नाहीत.शिवाय दोघांनी इकडे घरे घेतलेलीच आहेत. श्रीधर आणि मालुलाही देवदयेने काही कमी नाही. विचारानेच आबांच्या मनात उत्साह आला.  हा विचार लवकरात लवकर मुलांजवळ बोलायचे ठरवले त्यांनी. त्या उत्साहात आबांनी अंघोळ वगैरे आन्हिके उरकली.अंघोळ करतानाही त्यांच्या मनात विशुचेच विचार होते, आता सुरेशला फोन करतो, सुरेश म्हणजे आबांचा शाळु सोबती चांगला वकील आहे,त्याची प्रॅक्टीस मुलगा आणि सून पुढे चालवतात.त्याच्याकडून कायदेशीर बाबी समजावुन घेतलेल्या बऱ्या.

    कुसुमताई आल्या त्यांनी स्वयंपाक केला. त्यांच्या मुलीने घराची साफ सफाई केली. आबांनी पेपर वाचून संपवला. त्या मायलेकी बाहेर पडल्या तेंव्हा दहा वाजले होते. फोन वाजला आबांनी फोन उचलला आणि चक्क फोनवर सुरेशच.आबांना फार बरे वाटले
"अरे मी तुलाच फोन करणार तेवढ्यात तुझाच फोन आला"
" मार थापा लेका ,माझा फोन आला कि तुझ हे वाक्य ठरलेल आहे"
" नाही रे ,आज मी तुला फोन करणार कारण माझ तुझ्याकडे महत्त्वाच काम आहे?"
" काय झाल ?"
" काही नाहीरे पण फोन वर बोलण्यापेक्षा प्रत्यक्ष बोलू ना,येतोस का घरी माझ्या निवांत बोलू"
"पाऊस बघतोस ना किती पडतोय आत्ता जरा कमी झालाय"
" पण मी विशुला पाठवतो ना तुला आणायला मग तर झाल ,जेवायलाच ये म्हटल असत पण कुसुमताईंनी किती आणि काय केलय तेही बघितल नाही अजून"
" जेवणाच नाही रे तेवढ महत्वाच ,येतो मी पाठव विशुला तू येतो मी अकरापर्यंत
विशु आला साडेदहा वाजता.
"आबा आज बॅंकेत जायचय का?"
" नाही विशु आज सुरेश कडे जावुन त्याला इकडे घेऊन येतोस? हे बघ आणि पैसे घेऊन येताना जोशी स्वीट मधुन सुरळीच्या वड्या आणि काहीतरी गोड घेउन ये"
"ठिक आहे, सुरेशकाकांना सांगुन ठेवलय का त्यांना फोन करताय?"
"झालय बोलण त्याच्याशी निघ तू"
सुरेश आला.
बऱ्याच दिवसांनी भेटल्यामुळे भरपूर गप्पा झाल्या,मग आबांनी घराबद्दलचा विचार सुरेशबद्दल बोलून दाखवला
 विशुच्या नावाने घर करुन देण्यात काही कायदेशीर अडचण नाही ना? असे विचारले.
" तुझी स्वकष्टार्जित मालमत्ता तू कुणालाही देवु शकतोस.पण मला विचारशील तर तू आत्ता त्याबद्दल विशुजवळ काहीच बोलू नको आणि मुलांना विश्वासात घेतल्याखेरीज काही करु नकोस"
"मुलांच्या कानावर घालणारच आहे,पण त्यांना सल्ला मागणार नाही तर निर्णय सांगणार आहे"
"ठिक आहे,तुझी मुले काही म्हणतील अस वाटत नाही,कारण त्या दोघांना काहीच कमी नाही हा भाग असला तरी मोह कुणाला सुटलाय? ,पण मुलांना न कळवता परस्पर  केलेस तर ती दोघे दुखावतील.शिवाय तुझ्या सुनांबद्दल मला काहीच माहित नाही."
"सिमरन आणि अमृता गोड मुली आहेत त्या दोघीही कमावत आहेत,मला नाही वाटत त्या काही बोलतील पण तू म्हणतोस तसे त्यांना विश्वासात घेवुन नक्की सांगतो, तुझ्याकडून कायदेशीर बाबी नंतर पूर्ण करू"
चांगले विचार मनात आले कि त्वरित आमलात नाही आणले तर ते नाहिसे होतात असे आबांनी वाचले होते. सुदैवाने तो शनिवार होता, मुलांशी दुसऱ्या दिवशी म्हणजे त्यांच्या शनिवारच्या रात्री सविस्तर बोलायचे त्यांनी ठरवले. त्या रात्री त्यांनी समीरला फोन करुन अमोलला पण बोलावून घ्यायला सांगितले आणि रविवारी सकाळी दोन्ही मुले आणि सुनांना एकत्र स्काईप कॉल लावला.मुले थोडी काळजीत पडली होती, आई सारखाच बाबांना काही आजार डिटेक्ट झालाय का? दोघांना एकत्र काय सांगायचे असेल? आत्या,काका ठिक असतील ना? नाना विचार त्या चौघांच्या मनात येवुन गेले
पण स्क्रिन वर बाबांचा नेहमीसारखा आनंदी चेहरा बघून त्यांचे टेन्शन एकदम कमी झाले
"बाबा ,आज अचानक चौघांशी एकत्र बोलावस का वाटल तुम्हाला ?" अमोलने सुरुवात केली
" तुमचा जास्त वेळ न घेता एकदम मुद्द्याचच बोलतो, माझे वय आता ८२ आहे, माझ्या दृष्टीने मी आयुष्य उत्तम जगलोय ,आता कुठली आशा ,अपेक्षा उरल्या नाहीत. माझे सध्याचे जगणे सुकर करण्यात विशुचा खूप मोठा वाटा आहे.तो माझा नुसताच ड्रायव्हर नाही तर माझी सगळी काळजी तो घेतो.माझे सगळे आर्थिक व्यवहार तो बघतोच पण माझे दुखले,खुपले तो प्रेमाने बघतो.मी त्याला जो पगार देतो त्याहुन कितीतरी पटीने तो माझ्यासाठी करतो माझा आधारच आहे तो. त्याला मी काही प्रोव्हींडट फंड देत नाही कि कुठला इंन्शुरन्स नाही त्याची बायको खानावळीत काम करते. मुलांचे शिक्षण मी करतो पण त्याच्या भविष्याची मलाच काळजी वाटते म्हणून मी ठरवलय माझे राहते घर मी त्याच्या नावाने करावे"
एका दमात बोलल्याने आबांनी पाणी प्यायला घेतले मधले दोन चार क्षण शांततेत गेले
सिमरन आणि अमृता एकमेकींकडे बघत होत्या,समीर आणि अमोलही शांत होते , ते चार दोन क्षण आबांना जिवघेणे वाटले ते काही बोलणार तेवढ्यात समीर म्हणाला ," आबा तुम्ही पूर्ण विचार करुन निर्णय घेताय ना? विशुने तुम्हाला धाक वगैरे नाही ना दाखवला ?"
"नाही रे मुलांनो.त्याला मी अजून काहीच बोललेलो नाही आणि बोलणार पण नाही एवढ्यात सुरेशशी सकाळी बोललो आणिआता तुम्हाला सांगतोय"
"बाबा, आम्हाला तुमची काळजी वाटते,सध्याच्या परिस्थितीचा विचार करता तुम्ही तिकडे एकटे राहता हे क्रेडीटेबल आहे पण पैशासाठी माणसे काय काय करु शकतात हे वाचतो,पाहतो आणि मग वाटते का तुम्ही ओल्ड एज होम मधे जात नाही?"
" अरे माझे हात पाय अजुन चालत आहेत, स्वातंत्र्याची माणसाला किती सवय होते हे मी तुम्हाला सांगायला हवे का? अगदी विकलांग झालो तर मग आहेच तो पर्याय, सध्या तो विषयच नाही,विशु माझ्या करता किती करतो ते तुम्हाला माहित आहेच.माझ्या निर्णयावर तुमचे मत मला ऐकायच आहे ,तुम्हाला विचार कराय़ला वेळ हवा आहे का?"
" नाही बाबा, तुमचे घर आहे, तुम्हाला हवे ते तुम्ही करु शकता ,फक्त लिगल मॅटर काय ते बघा आणि त्याला कधी सांगाय़चे ते सुरेशकाकांच्या सल्ल्याने बघा " समीर म्हणाला
"हो बाबा, दादा म्हणतोय ते खरे आहे, आणि विशु खरचच चांगला मुलगा आहे त्याला घर दिलेत तर त्याचे खूप प्रोब्लेम्स सॉल्व्ह होतील " अमोल म्हणाला
"सिमरन ,अमृता तुमच काय म्हणण आहे?"
"आम्ही काय़ सांगणार ? विशु is genuine guy, and it's your property " सिमरन उद्गारली
" बाबा,खूप छान विचार आहे तुमचा, मला आवडला तुमच्यासाठी करणा़ऱ्या विशुला तुम्ही घर दिलेत तर त्याच्यासारख्या अनेक मुलांना तुमच्या सारख्या सिनियर लोकांसाठी काम करावेसे वाटेल" अमृता म्हणाली
अमृताच्या बोलण्याने आबांना दिलासा वाटला. हि सगळ्यात धाकटी सून आपल्याला किती अल्लड वाटायची पण इतका वेगळा विचार करते !
" मला छान वाटले ,समीर,अमोल मला खात्री होती तुम्ही माझ्या निर्णयाला पाठींबा द्याल आणि सिमरन,अमॄता पण वेगळ वागणार नाहीत तरीही तुम्हाला सांगितल्याशिवाय कुठलेहीआर्थिक व्यवहार कराय़चा नाही असे मी ठरवले होते.तुम्ही माझ्या निर्णयाला विरोध केला असतात तर काय करायचे हे मात्र मी ठरवले नव्हते "
"बाबा तुम्हाला काय कराय़चे ते तुम्ही जरुर करा,पण निरवानिरव कशाला ? तुम्ही आम्हाला हवे आहात " अमृता भरल्या गळ्याने म्हणाली
"आपण कुणाला तरी हवे आहोत हे शब्दच आम्हा म्हाताऱ्यांना जगण्याचे बळ देतात पण हव हव असताना जाण्यात मजा आहे "
"बाबा, तुम्ही काय त्या लीगल प्रोसिजर्स पूर्ण करुन इकडे या बर ,आपण इकडे मजा करु " समीर म्हणाला
"खरच बाबा,पुढच्या आठवड्यात मुलांच्या सुट्ट्या सुरु होतील ,गेल्या महिन्यापासून तुम्हाला सांगतोय या तुम्ही इकडे" सिमरन म्हणाली
"बघू, तुम्हीच का नाही येत इकडे"
"तुम्हीच या आपण ट्रिप ला जाऊ,तुमचे इनामदार आलेत इकडे"
गप्पा बऱ्याच रंगल्या.तासभर बोलून मुलांनीच इकडे येवुन जाताना आबांना  तिकडे नेण्याचे ठरुन कॉल संपला
आबांच्या डोक्यावरचे ओझे उतरले.नंतरचा आठवडा गडबडीत गेला त्यांनी कायदेशीर मॄत्यूपत्र करुन आपली वास्तू विशुच्या नावाने करायचे लिहून ठेवले. सुलूचे दागीने त्यांनी पूर्वीच सुनांना दिले होते.स्वतःची जंगम रक्कम काही संस्थांना,काही विशुच्या मुलांच्या नावानी करुन ठेवली.

    अमोल ,अमॄता मुलांना घेवुन येणार असल्याचे त्यांनी कळवले.समीरला नव्या प्रोजेक्ट मुळे वेळ होणार नव्हता.मुले,नातवंडे येणार म्हणून आबा खुषीत होते.विशुच्या मदतीने त्यांनी सगळी तयारी केली. अमोल ,अमॄता अबीर आणि अनुजा आले घर भरुन गेले.दोन दिवसांनी मालू आली.श्रीधरचा मुलगा सून एक दिवस आले,सगळ्यांनी पावसात रायगडावर जायचा बेत आखला.सगळ्या दगदगीने आबांना ताप भरला.अमोल  आबांना डॉक्टरकडे घेवुन   गेला.पण म्हणता म्हणता सर्दी-ताप वाढून दुखणे नोमोनियावर गेले हॉस्पिटल ,औषधे सगळे झाले आणि आबांनी चार दिवसातच जगाचा निरोप घेतला
    सगळ्यांनाच हा धक्काच होता,समीरला कळवले,तो पण लगेच निघुन आला. विशुच्या दुःखाला पारावार उरला नाही. त्याच्यावर आबांनी वडीलांप्रमाणेच प्रेम केले होते आणि आता तर त्याला त्यांचाच आधार होता.आबांच्या इच्छेनुसार त्यांचे नेत्रदान केले. कुठलेही धार्मिक विधी करु नका असे त्यांनी लिहूनच ठेवले होते. आबा गेले, त्यानंतर ठरल्याप्रमाणे  एक आठवड्य़ानंतर अमोल,अमॄता जाणार होते.आता त्यांच्याबरोबर त्यांचे आबा नसणार .समीरही आलेला होता. दोन दिवसातच दोघांनी सुरेश काकांना बोलावुन घेतले.आबांच्या मॄत्यूपत्राचे वाचन कराय़चे ठरले.विशु खाली गाडीपाशी होता.त्याच्यासमोर आता अनेक प्रश्णचिन्हे होती. नोकरी अशी ध्यानिमनी नसताना गेली होती.आबांचा त्याला खूप आधार होता.मधुन मधुन बायको दुसरीकडे नोकरी बघा म्हणायची ,पण आबांबद्दल फार माया वाटायची आपण नसलो तर म्हाताऱ्याच कस होईल ,नोकरी करुन सकाळ ,संध्याकाळ फेरी मारली असती तरी भागल असतं त्यांच्याकडे काम फार नसायच पण त्यांच्यांशी गप्पा मारतानाही बर वाटायच. आता समीर भाऊंना विचारू गाडी द्याल का वापरायला, टूरीस्ट कार म्हणून वापरु.पण विचारयला जीभ रेटेल का? पोरांच काय सांगता येणार नाही.उगाच अपमान नको व्हायला

"विशु अंकल,तुम्हाला पप्पा बोलवतोय " अबीरच्या आवाजाने विशुच्या विचारांची साखळी तुटली
तो जिने चढुन वर गेला.हॉल मधे सगळे बसले होते तो कोपऱ्यात उभा राहिला
"बैस विशु " समीर म्हणाला
"बाबांचे मॄत्यूपत्र वाचल, त्यांनी हे घर तुझ्या नावानी करायला सांगितले आहे,तेंव्हा हे घर आता तुझे आहे विशु "
ऐकून विशुला हुंदकाच फुटला
"रडू नको विशु,तू बाबांच खूप प्रेमाने केलेस तुझ्या जीवावर आम्ही तिकडे निश्चिंत होतो,गेल्याच महिन्यात बाबा आमच्याशी सगळे बोलले होते " अमोल म्हणाला
"ती वेळ इतक्या लवकर येईल अशी आम्हाला कल्पना नव्हती " समीर
"कदाचित त्यांना आपल्या मॄत्यूची चाहूल लागली असेल " अमॄता
"विशु आम्हाला वाटते बाबांची गाडी पण तूच घे तू ती वापर तुझं ड्रायव्हींग चांगल आहे,बाबा नेहमी म्हणायचे  .हल्ली उबेर,ओला कंपन्या निघाल्य़ात मी तुला मदत करेन त्यांच्या तर्फे तुला पुण्यातच गाडी चालवून किमी वर पैसे मिळतील " अमोल म्हणाला
विशुला बोलवत नव्हते त्याचे डोळे गळतच होते
मोठ्या मुश्कलीने डोळे पुसत तो म्हणाला," आबा मला माझ्या वडलांच्या जागी होते त्यांनी काही द्याव म्हणून मी नव्हतो हो करत मला पगार मिळतच होता ना "
" अरे वडील मानत होतास ना ,म्हणूनच या घरावर त्यांनी तुझे नाव घातले आहे.आम्हाला त्यांनी भरपूर दिलय तू नाही म्हणू नको "
"समीर दादा,अमोल दादा माझ्या सख्या भावाहून तुम्ही माझ्यासाठी करताय कसे फेडू तुमचे उपकार ?"
"अरे आम्ही आबांची मुले,म्हणजे तुझे मोठे भाऊच ना, मग उपकार कसले मानतोस.भावासारखी माया कर म्हणजे झालं" अमोल म्हणाला
"आम्ही  पुढल्या आठ्वड्यात  निघणार,तोवर इथे राहिलो तर चालेल ना विशु?"
"असं बोलून मला लाजवता होय? रहा कि हवे तेवढे दिवस आणि आबा गेले तरी इकडे यायच सोडू नका "
" अरे येऊना आम्ही ,आई बाबा नसले तरी आमचे काका आत्या आहेत कि इथे आणि हा देश आमचा पण आहेच ना?"
सुरेश काका बाकीच्या फोर्म्यालिटिज पूर्ण करुन कागदपत्रे तुझ्या ताब्यात देतील आम्ही असतानाच सगळे काम होईल असे आम्ही बघू आणि जाताना आम्ही तुला घराची किल्ली देवू.



एका सत्यघटनेवर आधारित कथा आहे हि.आजकाल आम्ही स्वदेशात मुले परदेशात अशी घरोघरी गत झालेली आहे.पैसा आहे पण मुले जवळ नाहीत, असलेल्या पैशाचा उपभोग घ्यायला शरीर साथ देत नाही,कुठे जोडीदार गेल्याचे दुःख आहे. हि मंडळी मग इथल्या कुठल्या नातलगाच्या,नोकरांच्या साथीने जीवन कंठंत असतात.त्यांच्याजवळ असणा्री स्थावर-जंगम  मात्र मुलांनाच द्यायची यांची इच्छा असते.तिकडच्या मुलांनाही भरपूर मिळूनही आईवडीलांच्या मालमत्तेवर हक्क दाखवाय़चा असतो अशी अनेक उदाहरणे मी जवळून पाहिली .मग मला वरील घटना कथारुपात लिहाविशी वाटली.आबांनी विशुवर उपकार केलेत असं नाही पण त्याच्या प्रामाणिकपणाचे मोल जाणुन त्याचे योग्य बक्षिस त्यांनी दिले आणि त्यांच्या मुलांनी पण वडीलांच्या निर्णयाचे स्वागत केले हा मुलांचा मोठेपणा मला ठळकपणे जाणवला.आज एक भाऊ परदेशात असेल तर इथे राहणाऱ्या आपल्या सख्या भावाला आईवडीलांची मालमत्ता द्यायला त्याची तयारी नसते तेंव्हा त्याला हक्क आठवतो पण आई-वडीलांची दुखणी बाणी काढण्यातली कर्तव्यकसूर केली असते त्याकडे डोळेझाक असते आणि मग सुरु होतात भांडणे. अशा सगळ्या घटनांच्या पार्श्वभूमीवर हि घटना मला फार भावली. आपण आपल्या विकासासाठी देशाच्या सीमा पार केली तशीच मनाची दारे विशाल करायला शिकलो तर किती प्रश्ण सुटतील ना?

Tuesday, February 27, 2018

लळा जिव्हाळा शब्दच खोटे

काही व्यक्तींशी आपले नाते सहज जुळून जाते आणि काहींशी कितीही काळ गेला,कितीही प्रयत्न केला तरी अंतर जाणवतच राहते. माझे सासर कानडी.सासु-सासऱ्यांचे सक्खे,चुलत असे खूप मोठ्ठे गोत, मला माणसांची सवय होती तरी  भाषेच्या अडसराने काही वेळा नाती समजून घ्यायला वेळ लागायचा. आमच्या घरी सतत माणसांचा राबता होता त्यामुळे पहिल्या दोन -तीन वर्षात मला बरेचसे नातलग माहित झाले. नवऱ्याच्या एक चुलत मावशी कऱ्हाडला बरेच वर्षे असल्याने मराठी बोलू शकायच्या त्यांच्या यजमानाचे बालपण पुण्यात गेल्याने ते पण उत्तम मराठी बोलत . त्या पुण्यात रहायला आल्या आणि आमच्याघरी त्यांचे जाणे-येणे सुरु झाले.मराठी बोलू शकत असल्याने माझ्याशी त्या आवर्जुन बोलत. म्हणायला मावशी पण त्या माझ्या मोठ्या नणंदेच्या वयाच्या त्यामुळे मला त्यांचा सासू असा धाक वाटत नसे.त्यांची जुळी मुलेपण त्यावेळी कॉलेजमधे होती त्यांचेही सतत जाणे येणे होई.माझ्या मुलींचे वाढदिवस,गणपती अशा नाना कारणा प्रसंगांना जाणे-येणे झाल्याने आमचे सूर छान जुळले.माझ्या सासुबाईंच्या अकस्मिक निधनानंतर तर मला मावशी आणि काकांचा खूपच आधार वाटला. त्यावेळी आमचे घर त्यांच्या घराजवळच होते. सहाजिकच एकमेकांकडे जाणे,भेटणे सहज होई.

     या मावशींना ऐन तारुण्यात कॅन्सर सारख्या व्याधीने ग्रस्त केलं, सुदैवाने आजार वेळीच लक्षात आला.त्यांची जुळी मुले अगदीच अडनिड्या वयातली होती ,त्यांच्यातल्या आईने मनाच्या तीव्र निर्धाराने आजाराशी सामना केला, दोन्ही स्तन पाठोपाठ काढावे लागले पण लवकरच त्या आजारातून बऱ्या होवुन कामालाही लागल्या.याच वेळी त्या पुण्यात आल्या. माझ्या सासुबाई त्यांची मोठी बहीण त्यांनी आपल्या मुलीच्या वयाच्या या बहीणीला छान मानसिक,भावनिक आधार दिला.मुलांची शाळेची महत्वाची १० वी बारावीची वर्षे सुखरुप पार पडली दोन्ही मुले इंजिनियरींगला गेली ,आणि मावशींच्या आजाराने पुन्हा डोके वर काढले, गर्भाशयात कॅन्सर पसरला. पण मावशी आता आजाराला अजिबात भित नव्हत्या. त्यांनी स्वतःच हॉस्पीटलमध्ये जायची बॅग भरली.मुलांसाठी स्वयंपाकाला बाई बघितली. माझ्या सासुबाई त्यावेळी या जगात नव्हत्या. मी ऑपरेशनच्या आदल्या दिवशी भेटायला हॉस्पिटल मध्ये गेले ,माझे मन खूप धास्तावलेले होते.पण मावशी सुरेख ड्रेस,केसात गजरा माळून आरामात कॉटवर बसलेल्या होत्या,नेहमीच्या हसतमुखाने त्यांनी माझे स्वागत केले. त्यांनी त्यांचा आणि यजमानांचा दोघांचा डबा आणला होता.मला म्हणाल्या, " घरी हे एकटे जेवणार नाहीत म्हणून मग त्यांच जेवण ही इथेच आणलयं" त्यांच्या पराकोटीच्या आशावादामुळे ,परमेश्वराच्या कृपेने अतिशय तज्ञ डॉक्टर मिळाले आणि यावेळी देखील ऑपरेशन यशस्वी झाले.मावशी पूर्ण बऱ्या झाल्या. मुलांची शिक्षणे पार पडली, त्यांना चांगल्या नोकऱ्या पण मिळाल्या. एव्हाना आम्ही जागा बदलून मावशींच्या घरापासून खूप दूर शहराच्या दुसऱ्या टोकाला रहायला गेलो. सहाजिकच गाठी-भेटी कमी झाल्या,फोनवरच बोलणे होऊ लागले. माझ्याही मुली मोठ्या होऊन त्यांची महत्वाची शैक्षणिक वर्षे सुरु झाली. घर,नोकरी,मुलींचे अभ्यास यात मला डोके वर काढणे कठीण होऊ लागले.

    यथावकाश मावशींच्या मुलांची लग्ने झाली. मावशींना मनाजोगत्या सुना आल्या. मुले आधी परगावी नंतर परदेशी गेली. मावशी आणि काकांना कधीच एकटेपणा जाणवला नाही कारण मावशींनी स्वतःला व्यस्त ठेवले होते.त्या रोज भजनी मंडळात जात. पुण्यात आणि पुण्याबाहेरच्या सगळ्या नातलगांच्या छोट्या मोठ्या समारंभाना जाणे,नवरात्रात सप्तशतीचा पाठ करणे यामुळे वेळ चांगला जाई.मोठ्या आजारांतून सुखरुप बाहेर आल्यामुळे कदाचित देवावरची श्रध्दा अधिकच दृढ झाली असेल, मुले जवळ नसल्याने आलेलं रिकामपण विसरायला त्याचाच आधार वाटत असेल, काही असेल पण मावशी आणि काकांच आयुष्य मजेत चालल होतं हे नक्की.गावाकडचा रामनवमीचा उत्सव असो कि गोंदवल्याचा उत्सव असो ,ब्रह्मानंद महाराजांचा उत्सव सगळीकडे मावशी व काका आवर्जुन जात .मावशींना पाच सख्ख्या बहिणी तीन भाऊ.काकांचे तीन भाऊ व एक बहीण प्रत्येकाच्या घरची कार्ये,पुण्यातील अनेक नातलग,मित्रपरीवार ,भजनी मंडळाचे कार्यक्रम, भिशीच्या मैत्रीणींबरोबर सहली यासगळ्यात दिवस छान चालले होते. यातच वर्षा -दोन वर्षातून मुलगे-सुना येत .एकावेळी एकच जोडी येई.मग त्यांच्या बरोबरचे आठ पंधरा दिवस तर पंख लावल्यासारखे निघून जात. मावशींना एक नातू आणि एक नात झाली होती मग काय ते आले कि एखादे गेट टु गेदर होई.

    पण या सगळ्या सुखाला दृष्ट लागावी अशी घटना घडली,मावशी परत आजारी पडल्या.एकदा संध्याकाळी जावेबरोबर कुठल्याशा कार्यक्रमाला जायला तयार होवुन त्या बाहेर पडल्या जिना उतरल्या आणि कुणला काही समजायच्या आत त्या खालीच बसल्या ,काय होतय हे त्यांना देखील कळले नाही, कुणीतरी रीक्षा दारात आणली त्यांना हाताला धरुन रिक्षात बसवले,तेंव्हा त्या ठिक झाल्या ."काय आचानक पायातली शक्ती गेल्यासारखे झाले वाटतं. डॉक्टर कडे नको जायला ",असे म्हणत  ठरलेल्या ठिकाणी त्या गेल्या. पण ती त्या भीषण आजाराची सुरुवात होती. मावशींना एक असाध्य आजार झाला .शरीरातील सगळे स्नायु हळूहळू निकामी होण्याचा आजार.ज्यावर काही ठोस वैद्यकीय उपाय नसलेला आजार.
मग नाना उपाय झाले,ऍलोपाथी,आयुर्वेदिक,होमिओपाथी सगळे झाले.मावशींचे हिंडणे फिरणे एकदम कमी झाले. त्या वॉकर घेवुन चालू लागल्या .त्याही परिस्थितीत उडपीला जावुन ट्रिटमेंट घेतली पण फारसा उपयोग नाही झाला.मावशींनी मग त्याचाही शांतमनाने स्विकार केला.आता घरातच रहावे लागणार होते. मदतीला बायका आल्या,नंतर चोवीस तासासाठी दोन आया ठेवल्या.मावशींच्या मैत्रीणी येत असत.आता त्यांच्या घरातच भजन होवु लागले. परिचित,नातलग भेटायला येत.सख्ख्या बहिणी,चुलत बहिणी राहुन जात. मी जेंव्हा जेंव्हा त्यांना भेटायला जाई,किंवा फोन करे, त्यांच्या तोंडून कधी निराशेचा सूर ऐकला नाही.घरी गेले तरी त्या पलंगावर नीट आवरुन बसलेल्या,फार तर पडलेल्या असत. स्वतःची प्रकृती सोडून इतर विषयांवर गप्पा मारत.
   
    नोकरी,घरकाम,माझ्या तब्येतीच्या कुरबुरी आणि त्यांचे लांब घर यामुळे मनात असूनही मला नेहमी जायला काही जमत नव्हते. माझा नवरा मात्र वेळात वेळ काढुन,वाकडी वाट करुन मावशीला भेटुन येई.दिवसेंदिवस त्यांची तब्येत खालावतच होती,आता बोलणे बंद झाले, हात काम करत नव्हतेच, पण भरवलेले अन्न खाणे कठिण होवु लागले. काकांची शुगर मावशींच्या ढासळत्या तब्येतीला बघून वाढू लागली. मावशींच्या काळजीने काका खंगू लागले.

    अखेर काल दुपारी मावशी गेल्या. त्यांचे खूप हाल होत होते,सुटका झाली त्यांची. साडेचार वाजता काकांचा मावशी गेली हि बातमी सांगणारा फोन आला, आम्ही दोघे तिकडे जाईपर्यंत साडेपाच पावणेसहा झाले होते. आजुबाजुची मंडळी येत होती.पुण्यातले नातलग येत होते.मावशींच्या मैत्रीणी येत होत्या. काकांना कमालीचा खोकला झालेला होता,पण ते म्हणत होते ,"मी देवाला विनवत होतो,माझ्या आधी तिला ने, मी आधी गेलो तर हिच्या कडे कोण बघणार? आता मी मरायला मोकळा झालो " .कोणीतरी मुले कधी ,कशी येणार याबद्दल विचारले, आम्हाला त्या गेल्याची बातमी काकांनी सांगितली त्यावेळी मुले येतील तोवर तिला हॉस्पीटलच्या कोल्ड स्टोअरेज मधे ठेवणार असल्याचे ते म्हणाले होते. पण आम्ही पोचलो त्यावेळी रात्रीच सगळे उरकणार असे समजले.आम्हाला फोन केल्या नंतर त्यांचे मुलांशी बोलणे झाले आणि दोघांनाही लगेच येणे शक्य नसल्याने निर्णय बदलला होता.

    मावशी आणि काकांची हि गोष्ट प्रातिनिधिक आहे असं मला वाटत. आमच्या पिढीतील बह्तेकांचे भविष्य याच अंगाने जाऊ शकते. एखाद-दुसरे मुल आणि त्याला मिळलेल्या उच्च शिक्षणानंतर त्याचे चांगल्या भवितव्याकरीता परगावी,परदेशी जाणे अगदी स्वाभाविक आहे. पण त्या मुलांमध्ये आपली होणारी भावनिक गुंतणूक काहिशी आजच्या काळानुरुप अस्वाभाविक आहे. दोन्ही मुलांचं परदेशात निघून जाणं हे तर मावशींच्या आजारामागच कारण नसेल ? शारीरिक आजारामागची मानसिक कारणे फारशी विचारात घेतली जात नाहीत. ज्या आईने आपल्या जिवघेण्या आजारावर मुलांच्या मायेपोटी मात केली त्या माउलीला मुले शिकून सवरुन स्वावलंबी झाल्यावर आपापल्या बायकांबरोबर निघून गेली याचा काहीतरी त्रास होतच असेल .वर्षा-दोन वर्षातून कसे-बसे आठ दिवस यायचे त्यातही एखादी ट्रीप, सासुरवाडी,मित्र-मैत्रीणी यातुन आईच्या वाट्याला किती येत असतील? बोलून दाखवता न येणाऱ्या अशा बऱ्याच घटनांचा एकत्रित परीणाम शरीरावर आजाराच्या रुपात दिसतही असेल.
   
    माणसाच्या मेंदू प्राण्यांचा मेंदूपेक्षा जास्त विकसित झालेला  असतो हे लहानपणापासून वाचलय,शिकलय. भावना आणि विचार हि मानवी मेंदुतील दोन केंद्रे.मानवाच्या मेंदुचा विकास हा त्याच्या वैचारिक मेंदुचा विकास आहे.इतर प्राणी माणसाइतका विचार करु शकत नाहीत भावनिक बुध्दीबद्दल वाचताना असे वाचले होते कि भावनिक मेंदू किंवा भाव भावना या माणसाला फार पूर्वीपासून आहेत  विचार करण्याचे केंद्र त्या मानाने अलिकडचे. ज्यावेळी माणसाला भिती,राग,किंवा अस्तिवाचा प्रश्ण येतो त्यावेळी भावनिक मेंदूकडून कार्य केले जाते वैचारिक मेंदूशी असलेले कनेक्शन् तात्पुरते तुटते आणि त्यामुळे माणूस काहीवेळा अघोरी वर्तन ही करू शकतो नंतर त्याच्यावर पश्चात्तापाची वेळही येते. बरेचदा  जिवघेणी भांडणे,एखाद्या व्यक्तीची हत्या हि  अविचारी कृत्ये माणसाच्या भावनेच्या भारात घडलेली असतात.विवेकी विचार आणि भावनांचे भान राखणारा माणूस समाधानाचे आयुष्य जगू शकतो असे विज्ञान सांगते. पण असे मनात येतयं की अतिप्रगत मानवाच्या या बुध्दीविकासामुळे त्याच  मन संवेदनाशील राहिलं नाही का? त्याच्या भावना बोथट झाल्यात का?  आईच्या मॄत्यूची बातमी समजल्यावर वडीलांच्या काळजीपोटी,तिला अखेरच तरी बघता यावं यासाठी काय वाट्टेल ते करायला मन सरसावत नाही कारण त्यावेळी विचारी मेंदू समजावतो ,"आता जाऊन काही उपयोग होणार नाहीये, गेलेली व्यक्ती परत येणार नाही,बाबांकडे बघायला बरेच लोक आहेत तेंव्हा उगीच अव्वाच्या सवा पैसे मोजून तिकिट काढा ,रजेसाठी धावपळ करा आणि असलेले प्रश्ण वाढवा हे करण्य़ापेक्षा जमेल तसे जाऊ "
विचारी मेंदूचा विजय होतो आणि इकडे फोनवर सांगितले जाते ,"लगेच निघणे शक्य नाही आमची वाट बघू नका, आईचे अंत्यविधी उरकून घ्या "

    भावनेच्या भारात वाहून न जाणे समजू शकते पण एखाद्याच्या दुःखात काडीमात्र सहभागी न होता आपल्या ठरलेल्या वैयक्तिक कार्यक्रमात बदल न करणे हे कशाचे लक्षण समजायचे?  असेच आणखी एक उदाहरण, अनेक वर्षे एकत्र काम करणाऱ्या दोन डॉक्टरांपैकी एकाच्या मुलाचे लग्न झाले  त्या समारंभाला दुसरा गेला.लग्नाची धामधूम झाली नंतर दुसरा डॉक्टर अचानक आजारी पडला त्याचे दुखणे इतके विकोपाला गेले कि त्यात त्याचा शेवटच झाला एका वयाचे ,अनेक वर्षे एकत्र काम करणारे त्यातला एक अकाली गेला पण दुसऱ्याने मुलाच्या लग्नानंतर श्रमपरिहाराकरीता ठरवलेली सिंगापूर सहल रहित केली नाही,आपला सहकारी अकाली गेला त्याच्या कुटुंबियांना मानसिक,भावनिक आधार देण्यापेक्षा आपला श्रमपरिहार महत्वाचा वाटणे हा कुठला बौध्दिक विकास आहे?

    अशा वेळी whatsapp वर वाचलेली एक घडलेली घटना आठवते, लाँरेंन्स  अँथनी नावाच्या व्यक्तीने वनचर प्राण्यांना वाचवून त्यांचे जगभरात पुनर्वसनाचे मोठे काम केले. सात मार्च २०१२ रोजी त्यांचे निधन झाले.त्यांच्या मृत्यूनंतर दोनच दिवसांनी ३१ हत्तीचा एक कळप दोन हत्तीणींच्या नेतृत्वाखाली त्यांच्या घरी आला आणि दोन दिवस व दोन रात्री अन्नपाणी काहीही न घेता त्यांच्या अंगणात बसून राहिला , नंतर हे हत्ती आले तसेच निघूनही गेले.आपल्या रक्षणकर्त्याला मानवंदना करण्यासाठी हे गजगण थोडाथॊडका नाही तर २० किमी.चा प्रवास चालत करत आले.हे हत्ती त्यापूर्वी तीन वर्षात त्यांच्या घरी एकदाही आलेले नव्हते, इतकच नव्हे तर त्या हत्तींना लाँरेंन्स  अँथनींच्या मॄत्यूची बातमी कोणी सांगण्याची शक्यता नव्हती .केवळ आपल्याला जीवदान देणाऱ्या व्यक्तीबद्दल कृतज्ञता मनात ठेवून त्याला अखेरचा निरोप द्यायला, हत्ती एवढ्या लांबवर इतक्या मोठ्या संख्येने चालत आले !
    शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या चितेमध्ये त्यांच्या लाडक्या कुत्र्याने उडी मारुन आपल्या निष्ठेचा वास्तुपाठ दाखवला,साने गुरुजींच्या ’शामच्या आई ’ पुस्तकात ते लिहितात,त्यांच्या आई वारल्यानंतर तिच्या आवडत्या मांजरीने अन्न पाण्याचा त्याग केला आणि दोन -तीन  दिवसात ती पण मरुन गेली. कुत्री,मांजरे,हत्ती यांसारखे प्राणी माणसावर असे निरपेक्ष प्रेम करतात आणि पोटची मुले विचार करतात !

    विज्ञानयुगाचा हा शापच म्हणावा लागेल, हल्लीच्या शिक्षणाने माणूस आत्मकेंद्री होतोय असं माझे वडील म्हणत असत मला त्यावेळी त्याचा अर्थ समजत नव्हता पण आता तो फारच चांगल्या रितीने समजला आहे. कारण जुन्या पिढ्यांमध्ये असे क्वचित घडत होते. आपल्या आजारी आईला भेटावयास जाण्याकरीता रजा मिळाली नाही त्यावेळी ब्रिटीश सरकारच्या नोकरीचा तात्काळ राजिनामा देणारे ईश्र्वरचंद्र विद्यासागर आठवले.आपल्या मातृभूमीकरीता आपले  शिक्षण,घर-दार, संसार यांवर पाणी सोडणारे असंख्य क्रांतीवीर आठवले.

    सगळाच दोष नव्या पिढीला देणेही कितपत योग्य आहे? असा विचार पण येतोच,शेवटी आमचे संस्कार कमी पडत असतील. बाहेरच्या स्पर्धेच्या रेट्यात टिकायचे म्हणून ही पिढी सतत ताणाखाली  आहेच. त्यांना आई-वडीलांचे प्रेम नाही असे नाही पण त्याकरीता द्यावा लागणारा वेळ त्यांच्या कडे नाही. मावशींच्या औषधपाण्याला,त्यांच्या आया-दायांना लागणारा पैसा मुले पुरवित होतीच की? पण मावशींना त्यापेक्षा मुलांच्या सहवासाची गरज जास्त होती ती पुरवणे मुलांना जमले नाही.

    आता या सगळ्याचा आपणही स्विकार करुन घेणे जरुर आहे.मुलांना योग्य तेवढे शिक्षण देवुन त्यांच्या पंखात बळ देणे हे आपले कर्तव्य आहे,मग बळ आलेले पंख घेवुन पिल्ले दूर जाणार याची मानसिक तयारी आधीपासून करुन घेतली पाहिजे आणि सुरुवातीपासूनच मन हरीभजनात गुंतवले पाहिजे. मुलांमधली भावनिक गुंतणूक कमी करुन आपापल्या आवडीनुसार कुठल्यातरी व्यापात स्वतःला गुंतवुन घेणे जरुर आहे.

Wednesday, July 20, 2016

त्या बालिकेला बघून....

           सकाळी सकाळी whatsapp वर एक विडीओ बघितला( माझ whatsapp च वेड कमी झालय पण अजून पुरत गेल नाहीये) एक चार वर्षांची चिमखडी मुलगी इंग्रजी मधून आपल्या देशाबद्दलच्या प्रश्णांची धडाधड उत्तरे देत होती कुठल्याही राज्याचे नाव घ्यायचा अवकाश हि बेटी त्याची राजधानी सांगायची.सातही युनियन टेरीटरीज(केंद्रशासित प्रदेश) ची नावे तिच्या राजधान्यांसकट सांगितलेले बघून मला त्या बालसरस्वतीचे पाय धरावेसे वाटले ! शिवाय तिला शिकविणाऱ्यांचे सुध्दा.

        आपल्या देशात किती राज्ये आहेत हे समजायला मला किमान दहावे वर्ष उजाडले असेल ,केंद्र्शासित प्रदेश वगैरे शत्रुंपासून दहावीनंतरच सुटका झालेली नक्की माहित आहे. विडीओतल्या मुलीची स्मरणशक्ती अगाधच आहे आणि तिच्या या शक्तीचा वापर पुढच्या अभ्यासाला उपयोगी पडणाऱ्या गोष्टीत करण्याच तिच्या पालकांच चातुर्यही वाखाणण्याजोगच आहे. मला त्या मुलीच जितक कौतुक वाटल त्याहूनही अधिक तिच्या वयाच्या इतर मुलांची काळजी ! कारण आता हा विडीओ सगळ्या जगभर फिरणार तिच्या किंवा तिच्या आसपासच्या वयाच्या मुलांच्या आई-वडील आणि आजी आजोबा (हो हल्ली बऱ्याचशा आजी आजोबांचा ही बाल संगोपनात वाटा असतो शिवाय तेही उच्चशिक्षित असतात) सगळ्यांनाच आपल्या मुलांनाही हे आल पाहिजे अस वाटून त्यांनी त्या लेकरांना वेठीला धरु नये. ती मुलगी कदाचित स्मरणशक्तीच वरदान घेवुन आली असेल ,तिला त्या बद्दल शिकवताना तिच्या पालकांनी काही आगळ्या वेगळ्या पध्दती वापरल्या असतील ज्या योगे तिला हे सारे खेळासारखे वाटले असेल, कदाचित तिच्या मोठ्या भावंडाच्या बरोबर ऐकताना तिच्या कानावर पडून तिला ते अवगत झाले असेल पण म्हणून इतरांनी आपल्या पिल्लांच्या पाठीस लागू नये अस मला फार फार वाटतय.

         आपोआप कानी पडून मुलांना अभ्यासाची गोडी लागण वेगळं आणि जोर जबरदस्ती करुन त्यांना पढवणं वेगळं. दुर्गाबाई भागवतांनी आपल्या लहानपणातल्या आठवणींमधे  लिहिलय त्यांच्याहून  त्यांचा काका दोन चार वर्षांनी मोठा होता त्याच्या  बरोबर सतत राहून  त्यांना लिहिता वाचता यायाला लागल,पाढे,अक्षर बाराखड्या सगळ त्या काका बरोबरोबर आवडीने लिहित शिवाय शाळेत जायचा हट्टही करत.मग त्या स्वतःच कशा शाळेत गेल्या,नाव घालायला वयाचा दाखला मागितल्यावर कशा निरुत्तर झाल्या मग काकाचे नाव घेतल्यावर बाईंनी काकाला बोलावुन घेतले मग त्याच्याच वर्गात जायचा हट्ट् त्यांनी कसा धरला याच मोठ रसाळ वर्णन बाईंनी केलय. त्यांच्यासारख्या असामान्य बुध्दीमत्तेच्या मुलीच्या बाबतित हे घडल. त्यावेळी घरोघरी अशीच बरीच मुल असत पण सगळ्य़ांचीच धाकटी भावंडे अशी शाळेत जाण्यासाठी हट्ट करत नव्हती. पण याच भान त्यावेळच्या पालकांना होत त्याला हल्ली पूर्वीचे पालक सजग नव्हते असही म्हणतील. त्या वेळच्या पालकांना वेळही नसे मुलांकडे इतके लक्ष द्यायला.हल्लीच्या करीयर मागे धावणाऱ्या लोकांकडे ही वेळ नसतोच पण असलेला वेळ मुलांनी प्रत्येक शर्यतीत पहिलच आल पाहिजे या अट्टहासाने त्यांच्यावर असंख्य ओझी घालण्यात जातो हे बघताना मन विचारात पडते.

      लहानपणी माझी स्मरणशक्तीही चांगली होती(आजही नको ते लक्षात ठेवण्य़ात ती वाया जाते इति नवरा) रामरक्षा,मारुतीस्तोस्त्र गीतेचे १२वा,१५ वा अध्याय अशा गोष्टी आई पाठ करुन घेई. दादांनी पाढे पक्के करुन घेतले,अनेक सुंदर कविता ते मला म्हणून दाखवत त्याचे अर्थही सांगत त्या मला सहज पाठ झाल्या. कित्येक संस्कृत श्लोकही ते म्हणून दाखवित ,सावरकरांचे प्रसिध्द "हे सिंधू एकटा महाराष्ट्र् तुला मुक्त केल्याशिवाय राहणार नाही” हे भाषणही दादांनी दोन तीन दा वाचल्यानंतर माझे बरेच पाठ झाले होते. माझ्या आईच्या मामांनी मला कानडी भाषेतील १ ते १०० अंक म्हणायला शिकविले होते. रेडीओवरील गाणे एकदा किंवा फारफार तर दोन दा ऐकून माझे तोंडपाठ होत असे माझी मोठी ताई हिंदी गाणी लागली आणि तिच्या आवडीच गाण लागल कि वही पेन घेवुन् ते उतरवुन काढायची एखादी ओळ राहिली कि हळहळायची, मी मात्र माझ्या आवडीचे गाणे नीट ऐकत असे आणि माझे लवकर पाठ होत असे, शाळेतल्या कविताही मला कधी पाठ कराव्या लागल्या नाहीत पण या सगळ्याचे घरात विशेष कौतुक झाल्याचे मला आठवत नाही. मला अभ्यासातले काही शिकवावे असे कुणालाच वाटले नाही. शाळेत जवळजवळ सगळे विषय मला आवडत होते, भूगोलातील नकाशे मला समजाय़चे नाहीत पण पाठांतराचा त्रास न वाटल्याने कमीत कमी अभ्यास करुन मी दुसरा नंबर सहज मिळवित होते.पहिला नंबर मिळवणारी मुलगी माझी जवळची मैत्रीण असल्याने मला आपण तिच्याशी स्पर्धा करावी असे कधी वाटलेच नाही आणि इर्षेने काही करावे असा माझा स्वभाव नसल्याने मला मिळणाऱ्या मार्कांनी मला  कधी दुःख दिले नाही.  आमच्या घरात सतत पाहुण्यांचा राबता असे. घरकामाला बाई नसल्यामुळे आईला वरकामात बरीच मदत करावी लागे,दुकानातून सतत काही ना काही आणुन द्यावे लागे हे सगळी कामे मी आनंदाने करीत असे,आईचाही नाईलाज होता आणि या कामांमुळे माझे आभ्यासाचे नुकसान होत नसल्याने आई मलाच हक्काने कामे सांगत होती.इतके करुनही उरलेला रिकामा वेळ् मी हाताला येईल ते पुस्तक वाचण्यात घालवी. थोडक्यात माझ्या चांगल्या स्मरणशक्तीची ना मला किंमत होती ना माझ्या घरच्यांना. याबद्दल मला खंत नाही पण कधीतरी वाटून जाते आपल्या क्षमतेचा वापर हवा तितका झाला नाही. याबद्दल मी माझ्या आईवडीलांना दोष नाही देणार .त्यांच्याजवळ मला मार्गदर्शन करण्य़ाइतक शिक्षण नव्हत त्यामुळे असलेल्या निम्न आर्थिक दर्जामुळे पैसा खर्च करुन क्लासेसला पाठवायची क्षमताही नव्हती आणि माझ्याकडेही महत्त्वाकांक्षेची कमतरता होतीच. त्यातुनही मी जे शिक्षण घेतले त्यातून माझा बराच विकास झाला.मी आर्थिक दृष्ट्या स्वावल्ंबी तर झालेच पण केंद्र सरकारच्या माहिती प्रसारणासारख्या चांगल्या खात्यात आधिकारीपदही मिळवू शकले.
       
            हे बघताना मला आठवतात माझ्या मागल्या पिढीमधल्या काही बाय़का.माझी आई तिची पण स्मरणशक्ती चांगली होती. अनेक स्तोत्रे तिला पाठ होती. तिच्या शाळेतल्या कविता ती माझ्या मुलींना म्हणून दाखवी.तिने वाचलेले पुस्तक असो कि पाहिलेला नाटक ,सिनेमा सगळ्याची अतिशय बारकाव्यांसह कथन करण्याची कला तिला अवगत होती. अनेक गाणी ती सुरेल आवाजात गायची पण तिच्या हुशारीचे काही चिज झाले नाही.एकत्र कुटुंबातील जबाबदाऱ्या पार पाडताना तिला कधी वाचन करणेही जमले नाही. सतत येणाऱ्या पाहुण्यांची सरबराई करताना ती दमुन जाई.आम्हाला मात्र तिने स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याचे धडे  दिले आणि चूलखंडातुन बाहेर पडून काहीतरी वेगळ करा अशी सतत शिकवण दिली. आज वाटते तिला संधी मिळती तर ती कुठल्याकुठे गेली असती.तिच्यामधे जिद्द होती, अपार कष्ट करायची तयारी होती.
       
        माझ्या चुलत सासुबाई देखील अशाच अतिशय हुशार होत्या. त्यांना मराठी समजत असे बोलता यायचे नाही,मला कन्नड कळे पण् बोलता येत नव्हते.आमच्या गावाकडे गेले कि मी मराठीतून आणि त्या कानडीमधून बोलत पण आमचा संवाद छान होई. त्यांचा मोठा भाऊ बंगलोरला मोठ्या कंपनीत व्हाईस प्रेसिडेंट् होता त्या मला नेहमी सांगत त्यांचे वडील लवकर वारले त्यापूर्वी त्या भावाबरोबर शाळेत जात नेहमी त्यांचा पहिला नंबर येई.पण वडीलांच्या पश्चात काकाने त्यांचे तेराव्या वर्षी लग्न लावुन टाकले आणि कर्नाटकातल्या किऽर्र खेड्य़ात या थोरली सून म्हणून येवुन पडल्या. तिथे त्यांचा उभा जन्म शेतीची कामे,आलागेला आणि शेणगोठ्यात गेला.आमच्या मोठ्या कुटुंबातील प्रत्येक व्यत्क्तिची जन्मतारीख,लग्नाच्या तारखा त्यांना सांगता यायच्या. आमच्याकडे नात्यातल्या नात्यात लग्नसंबंध फार होत त्या प्रत्येकाची उकल मी त्यांच्याकडून करुन घेई.त्यावेळीदेखील मला वाटे किती ह्या माऊलीची हुशारी वाया गेली. अशा कित्येक स्त्रिया मागल्या पिढ्यांमधे होवुन गेल्या असतील.
       
        केवळ चांगली स्मरणशक्ती म्हणजे हुशारी नव्हे हे जरी खर असलं तरी आपल्याकडे चालत आलेल्या पूर्वापार शिक्षणपध्दतीचा विचार केला तर शैक्षणिक यशात तिचा सिंहाचा वाटा आहे यात वाद व्हायचे काहीच कारण नाही. सगळ्या स्पर्धा परीक्षांचा जोरही स्मरणशक्ती मापनात आहे असे वाटते.त्यामुळेच या बायकांची हुशारी कामी आली असते असे वाटते. शिवाय मला त्यांच्या सहवासातून तोच एक पैलू जाणवला कदाचित त्यांच्यात उत्तम ग्रहणशक्ती,सर्जनशिलताही असेल .कुठलेही शिक्षण ,स्ंस्कार नसतानाही त्यांची स्मरणशक्ती टिकली पण योग्य मार्ग न मिळाल्याने ती एका अर्थी वायाच गेली.

     या छोटीचा विडीओ बघताना वाटलं तिच्या स्मरणशक्तीचा उपयोग केला जातोय. मात्र त्याचाही अतिरेक होवु नये. तिच बालपण, कुतूहल, निर्व्याजता यात होरपळली जावु नये आणि तिला अहंकाराचा वारा पण लागू नये.

Tuesday, January 19, 2016

जिणे गंगौघाचे पाणी

  टि.व्ही. वर मुलीने लावलेला सिनेमा बघत होते ’पिकू’ नावाचा. सिनेमात वृध्द आणि विधुर अमिताभ आपल्या एकुलत्या एक मुलीला सळो कि पळो करुन सोडत होता.तिच्या ऑफिसमधे फोन कर,तिला पार्टीतून बोलावुन घे सतत तब्येतीची रडगाणी , एक ना दोन. मुलगी म्हणाली ,"बघ आई, म्हाताऱ्या माणसांना वृध्दाश्रमात पाठवणाऱ्या तरुण पिढीला तुम्ही नावे ठेवता, पण इथे हा आजोबा त्या मुलीचा किती छळ करतोय तिच लग्नही होवु देत नाहीय "

        अस घडतही असेल, पण माझे वडील ५२ म्हणजे आजकालच्या भाषेत तरूण वयात गेले, आणि सासरेही ६५ व्या वर्षी अगदी निरोगी तब्येत असताना अचानक हार्ट्फेल होवुन गेले. त्यामुळे त्रासदायक म्हाताऱ्यांचा मला अनुभव नाही असे म्हणताना झटकन डोळ्यापुढे आता ऐंशींव्या वर्षात पदार्पण करणारे काका आले.   पिकू सिनेमाच्या पूर्णतः विरोधी अस त्यांच वागण असल्याने  त्याचे वय जाणवत नसावे असे वाटते. दहा वर्षापूर्वी माझी काकू अगदी ध्यानीमनी नसताना अचानक गेली.हा धक्का आम्हालाच एवढा होता कि काका आणि त्याच्या मुलींवर काय बेतले असेल याची कल्पनाही करवत नाही. काकांनी कपभर चहा देखील हाताने केलेला आम्ही कधी बघितले नव्हते. अर्थात ते दिवसभर त्यांच्या व्यापात असत आणि काकूनेही त्याबद्दल चुकूनही तक्रारीचा सूर काढला नव्हता. मात्र अचानक आलेल्या या प्रसंगाने काका फारच खचले. त्यांची एक मुलगी ठाण्यात डॉक्टर आणि दुसरी अमेरिकेत. काकांना एकट्याला पुण्यात ठेवायची मोठ्या मुलीची तयारी नसल्याने तिने त्यांना ठाण्याला नेले. मी दोन चार दिवसांनी फोन करुन चौकशी करायची त्यांची. एकदा ते फोनवर मला म्ह्णाले, " शुभा, माझी लेक माझी खूप काळजी घेते,सतत माझ्या बरोबर असते. मला एकटेपणा जाणवू नये यासाठी खूप करते ती .आता ती म्हणतीय मी माझी संध्याकाळची प्रॅक्टीस बंद करते तुमच्यासाठी. पण तू माझ्या वतीने तिला एक सांगशील का?"
" काय?"
" तिला म्हणावं माझी एवढी काळजी करू नको, हे दुःख खूप गहिरं आहे ते संपणार नाहीच,पण यातून मी हळूहळू बाहेर येईन त्याकरीता तिन तिच आयुष्य,करीयर वाया घालवणे बरोबर नाही.तिची आई गेली आहे याच दुःख विसरुन ती माझा विचार करतीय ह्याचा मला त्रास होतो. तेंव्हा तू तिला समजावुन सांग"
आपले दुःख जाणणाऱ्या मुलीला तिचे आयुष्य सुरु करायला सांगणारे माझे काका किती मोठ्या मनाचे ! अशा  लोकांच्या सहवासात असल्याने मला पिकू सिनेमा कसा पटणार?

    काका वयाने मोठे आहेतच पण ते पुण्याच्या नामांकित कॉलेजमधुन प्राचार्य म्हणून निवृत्त झाले. एम.एस.स्सी ला सुवर्णपदक मिळवणारे, गणितावर पन्नासहून जास्त पुस्तके लिहिणारे, तत्त्वज्ञानाचा गाढा अभ्यास असणारे आहेत.
   
      आमच घर लहान होत,  घरात माणसं जास्त होती.  आई नेहमी सांगायची कि  मी लहान असताना फार हट्टी आणि रडकी होते. सतत् मला घेऊन बसावे माझ्याकडे लक्ष द्यावे अशी माझी अपेक्षा असे आणि मला कुणी घेतले नाही तर् मी तारस्वरात रडायची. (हल्लीच्या लहान मुलांना जे आपसुख मिळते त्यासाठी मला बंड करावे लागत होते.)  आईला कामामुळे मला सतत् घेवुन बसणे शक्य नसे. त्यावेळी माझे काका् एस.पी. कॉलेजमधे प्राध्यापक होते. त्यांचे लग्न झालेले नव्हते. आम्ही कॉलेजच्या आवारातच राहत होतो. काका त्यांना वेळ मिळाला कि तडक घरी येत आणि मला घेवून् खेळवत बसत.  गोल्ड मेडल मिळविलेल्या, कॉलेजमधे शिकविणाऱ्या दिराला या पोरीपायी घरी येवुन तिला खेळवावे लागतय या गोष्टीचा आईला फार संकोच वाटायचा.पण काकांचा स्वभावच तसा होता, दुसऱ्याला समजून घेण्याच्या  अतिशय दुर्मिळ स्वभावाचे माझे काका. अर्थात ते कळायच माझ वयच नव्हतं.
   
    लहान पणी घरात वडील रागीट ,आईचा स्वभावही तापट  आणि काकांचा स्वभाव अतिशय शांत. आम्हाला त्यांनी मारणे सोडाच कधी आवाज चढवून बोललेले आठवत नाही सहाजिकच सगळ्या भाच्या पुतण्यांचे ते लाडका मामा आणि काका.  पुढे काकांच लग्न झालं, आम्ही सहकारनगरच्या घरी रहायला गेलो.काकांच घर डेक्कन जिमखान्यावर. सहकारनगरमधुन तिकडे जायला सोईच्या बस नव्हत्या.  काकांकडे जाणे येणे कमी झाले,काकाही कॉलेजमधे विभागप्रमुख झाले, ते पुस्तकेही लिहित त्यामुळे त्यांनाही दिवस कमी पडायचा. सहाजिकच आमच्या गाठी भेटी सणावारी,समारंभापुरत्या मर्यादित झाल्या. पुढे मी सायकल चालवू लागल्यावर काकांकडे जाऊ लागले.

    बारावीत गेल्यावर काकांना विचारुन क्लास लावले.फिजिक्स, काकांचे एक मित्र शिकवत होते, मॅथ्ससाठी काकांच्या कॉलेजमधील सहकारी प्रयाग मॅडमकडे मी जात होते.पण co-ordinate geometry काकांचा आवडता विषय होता. त्यावेळी काका व्हाइस प्रिन्सिपल होते पण त्यांच्या अत्यंत व्यस्त वेळापत्रकातुन वेळ काढून त्यांनी त्यांचा लाडका विषय मला शिकवायचे कबुल केले. गुरुवार आणि रविवार असे दोन दिवस मी ,माझी चुलत बहीण आणि  एक मैत्रीण  त्यांच्याकडे जात होतो. गुरुवारी संध्याकाळी सहा ते आठ आणि रविवारी दुपारी तीन ते सहा असं सलग आम्ही शिकत होतो.काका कुठल्याही पुस्तक अथवा नोटस हातात न घेता सहज शिकवत. circle,parabola,ellipse,hyperbola पासून सुरुवात करुन Three dimentional geometry पर्यंतचे सगळे धडे काकांनी तीन चार महिन्यात शिकवले. तीन तीन तास बसूनही मला कधी शिकायचा कंटाळा आला नाही याच श्रेय काकांना जितक आहे तितकच मधल्या वेळात दरवेळी काकू चहा आणि पोहे,उप्पीट,वडा असे चविष्ट खाय़ला काहीतरी आणून द्यायची त्यालाही आहेच. फार मजेचे दिवस होते ते. काकांच्या हुशारीबद्दल काका सोडून घरातील सगळ्यांकडून समजे.माझ्या दादांना तर् धाकट्या भावाच्या बुध्दीमत्तेचा प्रचंड अभिमान. दिवसातुन किमान एकदातरी त्याच्या हुशारीचं कौतुक व्हायचच.  काकांच्या बुध्दीमत्तेची जाणीव तेंव्हा मला प्रथमच झाली.अत्यंत अवघड प्रोब्लेम काका वेगवेगळ्या चारपाच पध्दतीने सोडवून दाखवीत आणि त्यातली शेवटच्या पध्दतीत तीन किंवा चार स्टेपसमधे रिझल्ट मिळे.  गणिताची गोडी मला होतीच पण त्यातली मजा मला काकांकडे आणि प्रयाग मॅडमकडे शिकल्यामुळे जास्त जाणवू लागली.काकांचा दिवस त्यावेळी पहाटे चारला सुरु होई. कॉलेजमधल्या जबाबदाऱ्या,आमची स्पेशल ट्युशन त्यांचे पुस्तक लिखाण हे सगळे सांभाळून भगवदगीतेचा अभ्यास चालू होता त्यांचा. पण हे सगळे असले तरी अभ्यास झाल्यावर काका सिनेमा,नाटक ,गाणी या पैकी कशावरही गप्पा मारीत .

    बारावीनंतर बी.एस्सी.ला मी काकांच्या कॉलेजमध्येच ऍडमिशन घेतली. माझ्या अडनावावरुन आणि तोंडावळ्य़ावरुन मी सरांची पुतणी आहे हे सगळ्या कॉलेजला माहित झाले. पण काकांच्या नावाचा गैरफायदा घ्यावा असे मला कधीही वाटले नाही. अतिशय शांत असणाऱ्या काकांचा  असा धाक होता ! मी एस.वाय ला असताना माझ्या दादांचे अकस्मिक निधन झाले. त्यावेळी काका आणि काकुने मला दिलेला मानसिक आणि भावनिक आधार मी कधीच विसरू शकणार नाही. कॉलेजमधे फि भरायची नोटीस लागताच काका मला बोलावुन पैसे आहेत कि मी भरू असे विचारायचे. मागितल्यावर पैसे देणारे भेटतात पण मागण्याची लाजिरवाणी वेळ  येवु   न  देण्याची काळजी घेणारे काका. अर्थात सुदैवाने त्यांना पैसे भरायची वेळ नाही आली.पण अडचण आली तर आपले कोणी आहे ही मोठा आधार त्यावेळी काकांनी दिला. मी तेंव्हा सकाळी ट्युशन्स घेत असे, संध्याकाळीही एखादी असायची. पण सुट्टीत कराय़ला काही नसे, मग काका त्याच्या पुस्तकाच्या हस्तलिखिताचे काम मला देत आणि त्याचे पैसे दे्त. माझा स्वाभिमान न दुखावता केलेली हि मदत मी कशी विसरु शकेन?
        पुढे एम.एस्सी ला ऍडमिशन घेतल्यावरही वेगवेगळ्या टप्प्यात काकांची मदत असेच.माझ्या नॅशनल स्कॉलरशिपचा फॉर्म आमच्या डिपार्ट्मेंटकडून मला मिळाला नव्हता, त्यांच्याकडून तो गहाळ झाला सबब माझा फॉर्म न मिळाल्याने मला स्कॉलरशिप न मिळाण्याची अडचण उभी राहिली. संकटकाळी सुटाण्याचा एकच मार्ग मला ठाऊक होता तो म्हणजे काका. त्यांना सगळे सांगितले त्यांनी त्यांच्या सगळ्या व्यापातुन चौकशा करुन मला कुलगुरुंना भेटायला सांगितले,माझ्यासाठी त्यांनी विद्यापिठाच्या कुलगुरूंकडे रदबदली केली आणि चुटकीसरशी माझे काम झाले.

        एम.एस्सी झाल्यावर मला लगेच नोकरी लागली आणि मी मार्गी लगले. काकांकडे अधुनमधुन चक्कर असेच.त्यांच्या मुलीही आता मोठ्या झालेल्या होत्या, मोठी मेडीकलला होती धाकटी  बी.एस्सी करत होती. मुली फारच  हुशार पण काका काकुंसारख्याच अतिशय साध्या आणि निगर्वी. काकाच्या तोंडून मी मुलींची फारशी स्तुती कधी ऐकली नाही. काका काकुंनी मुलींना रागावलेल ही मी कधी बघितल नाही.  काकांच्या मुली लाडक्या होत्या, कशा ते एकाच उदाहरणातुन लक्षात येईल.एका रविवारी मी काकांकडे गेले तर काका एकटेच घरी क्रिकेट्ची मॅच बघत बसले होते. मुली आणि काकू कुठे विचारल्यावर ते म्हणाले, "आज नेहरु स्टेडीयमवर मॅच आहे ना? मुलींना एकदा live match बघायची होती मग त्या तिघींना तिकिटे काढून दिली. गेल्यात तिकडे. "
" मग तुम्ही का नाही गेलात ?"
" घरी बघता येतेच ना? मग कशाला जाय़च म्हणून बसलोय घरी बघत, तुला नसेल बघायची मॅच तर टि.व्ही. बंद कर आपण गप्पा मारू "
 त्यावेळीही  मॅचचे तिकिट बरेच असेल , मुलींच्या हौशीसाठी काकांनी त्यांना पाठवले स्वतः मात्र घरात बघत होते.

        माझ्या लग्नाचे देवक त्यांनीच बसविले. पुढे सासरी गेल्यावर मी घर,नोकरी आणि संसार यात पार बुडून गेले. घरापासून दूर ऑफिस नवीन नोकरी आणि नवा संसार सगळ्याशी जुळवून घेण्यात मला काकांकडे जायला जमेना .फोन ही नव्हता तेंव्हा आंम्हा कुणाकडेच. कधी लग्नाकार्यात काकांशी गाठ पडत असे. भेटल्यावर ते घर,संसार यातले काही न विचारता विचारीत ,"नवीन काय वाचलस?" सुरुवातीच्या काळात खरोखरीच पुस्तक वाचनाचा मला छंद आहे या गोष्टीचा मला विसर पडावा अशी परिस्थिती होती.काकांच्या प्रश्णाने मी खजील होई. नवीन पुस्तकच काय़ रोजचा पेपर वाचणे मला जमत नव्हते.
" अहो ती आता संसारी झालीय,नोकरी आणि घर सांभाळून पुस्तके कशी वाचेल?" कुणीतरी माझी बाजू सावरुन घेत.
" बरोबर आहे, घरकाम आणि नोकरी म्हणजे तारेवरची कसरत आहे खरी पण बघ त्यातुन वेळ काढत जा"
        मग हळूहळू मी खरचच लायब्ररी लावली पुस्तके वाचायला वेळ काढू लागले. काकांनी वेळोवेळी मला विचारले नसते तर मी वाचनाच्या अपूर्व आनंदाला नक्कीच मुकले असते. काकांच्या मोठी लेक डॉक्टर झाली, पुढे लग्न होवुन ठाण्याला गेली. धाकटीच्या लग्नाच्या वेळी काका निवृत्त झाले होते, तरीही कॉलेजच्या सोसायाटीचे अजीव सभासद असल्याने ते काम करीत होते. मी त्यांना माझ्या घरी केळवणाला येण्य़ाचा आग्रहच नाही तर हट्ट्च केला आणि ते सगळे माझ्या घरी जेवायला आले.माझ्या हातचे ते त्यांचे पहिलेच जेवण होते. त्यामुळे मी केलेल्या प्रत्येक पदार्थाचे त्यांनी इतके कौतुक केले कि त्या कौतुकानेच माझे पोट भरले. (माझ्या नवऱ्याला तर असे कुणाचे कौतुक करायची आणि बघायची सवय नसल्याने सगळे जरा अतीच होतय असं वाटल असेल) निघतानाही ते म्हणाले, " शुभा ,तुझा अभ्यास मी बघितला होता पण तू इतका सुरेख स्वयंपाक करत असशील याची मला कल्पना नव्हती .."

            माझ्या नवऱ्याला नाशिकला झालेल्या जिवघेण्या अपघाताची बातमी समजल्यावर काका फार कासाविस झाले, ते सतत फोनवर माझी चौकशी करत.त्यांची डॉक्टर मुलगी सतत माझ्या संपर्कात होतीच, पुढे पुण्यात त्यांना आणल्यावरही ते रोज हॉस्पीट्ल मधे भेटायला येत आणि मला धीर देत.त्या सगळ्यांच्या सदिच्छांमुळेच मी त्या प्रसंगातुन सुखरुप बाहेर पडले.
           
            काकांना सहा भावंडे त्यातल्या एका भावाची मी मुलगी , माझ्या इतकेच बाकीच्या सगळ्या भाच्या पुतण्यांशी त्यांचे असेच सलोख्याचे संबध आहेत. प्रत्येकाच्या अडीअडचणीला ते असेच उपयोगी पडतात, प्रत्येकाच्या आनंदाच्या प्रसंगी आवर्जुन उपस्थित राहतात. त्यांचे स्वतःचे बाळपण वडील लवकर वारल्याने फार त्रासात गेले. देवाने अलौकिक बुध्दी दिली होती पण त्यावर शाळेखेरीज कुठले संस्कार नव्हते. पुढे पुण्यात आल्यावर माझ्या दादांकडून वाचनाचा वारसा मिळाला आणि त्यातून त्यांनी स्वतःचा विकास स्वतःच केला. घरातील सततच्या अडचणींवर शांत चित्ताने मात करीत आपल्या करीयरचा ग्राफ चढताच ठेवला. एम.एस्सी झाल्यावर त्यांना रिझर्व बॅंकेतील नोकरीचे नेमणुक पत्र मिळाले होते पण प्राध्यापक होण्याचा  निश्चय त्यांनी इंटर सायन्सलाच केला होता. त्यासाठी त्यावेळी सहज मिळालेला इंजिनियंरीगचा प्रवेश त्यांनी नाकारला असल्याने, त्यांनी एस.पी कॉलेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून नोकरी घेतली आणि नंतर माझ्या वडीलांबरोबर त्यांनी घरातल्या सगळ्या जबाबदाऱ्या निष्ठेने पार पाडल्या. त्यात धाकट्या भावाचे शिक्षण, दोन्ही बहिणींच्या लग्नाची कर्जे फेडणे अशा अनेक बाबी. त्यावेळी अमेरीकेत जावुन प्राध्यापकाची नोकरी मिळविणे हि त्यांना सहज शक्य होते आणि तसे केले असते तर आज ते किती वैभवात राहिले असते. पण घरच्या जबाबदाऱ्या टाकुन आणि आपल्या लोकांना सोडून ते गेले नाहीत.तिकडे राहूनही त्यांनी इकडे पैसे पाठवले असते पण त्यांच्या असण्याचा पुढे आम्हाला जो सतत फायदा झाला तो होवु शकला नसता. त्यांना झालेल्या या त्रासाचा  ते कधीही उल्लेख करत नाहीत. आम्हा प्रत्येक भावंडाला दहावी पास झाल्यावर काका बक्षिस देत. एकदा सहज बोलता बोलता त्यांनी सांगितले, " मी बी.एस.स्सी.ला विद्यापिठात पहिल्या क्रमांकाने पास झालो, मला सुवर्णपदक मिळाले. आमचे सगळे काका,मामा त्यावेळी सुस्थितीत होते पण मला कुणीही एक रुपयाही बक्षिस म्हणून दिला नाही. मी नोकरीला लागल्यावर ठरविले मी माझ्या भाच्यांना,पुतण्यांना महत्त्वाच्या परीक्षा पास झाल्यावर बक्षिस देईन. " परिस्थितीने काही माणसे कडवट होतात तर काही अशी. आम्हाला बक्षिस देणारे काका होते पण आमच्या पैकी कोणीच पुतणे,भाचे त्यांच्याइतके उज्ज्वल यश नाही मिळवू शकलो. तरी आमच्या यशाचे त्यांनी नेहमीच कौतुक केले. आजुनही दरवर्षी ते त्यांच्या दोघी बहिणींना वर्षातून एकदा घरी बोलावून त्यांचे माहेरपण करतात. त्यावेळी त्यांना चहा देखील ते करु देत नाहीत. पत्नीच्या वियोगाचे दुःख गिळून आपल्या मुलींच्या अड्चणींना ते खंबीर पणे उभे राहतात. त्यांच्या आनंदात सहभागी होतात. ठाण्याला पंधरा दिवस आणि पुण्याला पंधरा दिवस आस त्यांनी त्यांच साधारण वेळापत्रक आखलय, पुण्यात त्यांच्या कॉलेजच्या सोसायटीचे काम आजही ते उत्साहाने बघतात नुकतीच त्यांची उपाध्यक्ष म्हणून निवड झाली. तेथेही  त्यांच्या वागण्यामुळे सोसायटीतील सगळ्य़ांचे ते लाडके सर आहेत.

            काकांनी खूप मोठा काळ बघितला. स्वातंत्र्य मिळाल्यापासून नंतरच्या जवळजवळ ७० वर्षांच्या पदीर्घ काळाचे ते साक्षीदार आहेत. जग किती झपाट्याने बदलतय. पण काकांसारख बदलत्या जगाशी जुळवून घेणं क्वचितच कोणाला जमेल. त्यांच्या अमेरीकेतल्या मुलीकडे त्यांचे जाणे होत असते. तिकडे गेल्यावर इकडच्या लोकांशी संपर्कात राहण्याकरीता त्यांनी इ-मेल शिकून घेतले. माझ्या ब्लॉगची लिंक पाठवल्यावर तो वाचून त्यातल्या लेखांवर सुरेख अभिप्राय ही ते मेल वरुन पाठवतात. मेल वरुन ते सगळ्य़ांची खुशाली विचारतात. मोबाईल फोन हल्ली सगळेच वापरतात.पण ग्रुप बनवून सगळ्यांना मेसेजेस करणे त्यांनी कधीच सुरु केले.आता स्मार्ट फोन घेतल्यावर whatsapp च्या माध्यमातुन ते सगळ्यांशी connected असतात. त्यांच्या माजी विद्यार्थ्यांचा ग्रूप बनवून ते दररोज ग्रुप वरील बातम्या रस घेवुन वाचतात.  त्यामुळे आमच्या मुलांचेही ते लाडके आजोबा आहेत. माझ्या घरी आले की माझ्या मुलींच्या अभ्यासाची ते चौकशी करतातच पण त्यांच्याजवळ एखाद्या नवीन सिनेमाबद्दलही ते चर्चा करु शकतात. मुख्य म्हणजे मुली सांगत असले्ली प्रत्येक नव्या गोष्ट कमालीच्या औत्सुक्याने ते ऐकतात आणि जुन्या लोकांसारखे हल्लीच्या प्रत्येक गोष्टीला नावे ठेवुन आमच्या वेळी कसे छान होते असे न म्हटल्यामुळे मुले खुष असतात. माझ्या धाकट्या मुलीला बारावीत अपेक्षेपेक्षा कमी मार्कस मिळाले. तेंव्हा मला फोन करुन त्यांनी सांगितले, " शुभा, तिला रागावु नको हं, मुल वर्षभर अभ्यास करतात,  आजकाल जीवघेण्या स्पर्धा आहेत ,मुलांना खूप टेन्शन्स असतात. ऐनवेळी काही झाले असेल,कदाचित तिचे प्रयत्नही कमी पडले असतील पण या वयात मुलांना बोलल तर ते त्यांच्या आयुष्यभर लक्षात राहत. ती हुशार मुलगी आहे, पुढे नक्की चांगले यश मिळवेल " हल्लीच्या मुलांना किती क्लासेस असतात, किती सुख सुविधा असतात आमच्या वेळी ... असही ते म्हणू शकले असते.

            अमेरिकेतुन आल्यावरही ते तिकडच्या संपन्न आणि सुखासिन आयुष्याचे सतत कौतुक आणि आपल्याकडच्या गोष्टींना नावे ठेवणे असे करत नाहीत कि तिकडेही आपल्या कडील कुटुंबवत्सलतेचे गोडवे गात नाहीत. ते मला म्हणतात, " मी गीतेचा अभ्यास करीत असताना लोक मला म्हणायचे तुम्हाला पुस्तक लिहायचे आहे का? तेंव्हा मी म्हणे मी त्यातील शिकवण अंगिकारण्याचा प्रयत्न करणार आहे. "

        काकांचा प्रयत्न  यशस्वी झालेला आहे असं मी नक्कीच म्हणू शकते. माझं पूर्वसुकॄत मोठ आहे म्हणूनच अशा दिलदार माणसाची पुतणी होण्याच भाग्य मला मिळाल.  काकांबद्दल मनात इतक काही आहे, पण मन भावनेने भरुन गेल कि शब्द सुचत नाहीत तसच माझ झालय. मनात आलेले असंख्य विचार मी शब्दात मांडायचा प्रयत्न केलाय. माझ्या भावना व्यक्त कराय़ला मी कवीवर्य बोरकरांचे शब्द उसने घेते जणू माझ्या काकांच्या बद्दलच त्यांनी हि कवीता लिहिली आहे

                             नाही पुण्याची मोजणी,  नाही पापाची टोचणी
                              जिणे गंगौघाचे पाणी ,जिणे गंगौघाचे पाणी...


Tuesday, January 12, 2016

मला वेड लागले.....

तंत्रज्ञानातील वाढत्या सुधारणांमुळे जग झपाट्याने बदलत आहे. "दहा दिशांचे तट कोसळले ध्रृव दोन्ही आले जवळी" हि कवीकल्पना अक्षरशः वास्तवात उतरली आहे.मोबाईल फोन ने जी क्रांती केलीय तिला तोड नाही. या फोनवरुन बोलणे हा फोनचा उपयोग विसरावा इतके त्यावरील विविध ऍप्स ने आपल्याला वेडे करुन सोडलय. ई-मेल,फेसबुक यांना केव्हाच रद्दीत टाकत whats app नामक जादुगाराने आपल्या जादुने साऱ्या समाजाला अक्षरशः वेड लावलय. अशाच माझ्या whats app वेडाची कथा

    मोबाईल वापरायला मी खूपच उशीरा सुरुवात केली होती.मला त्याची फारशी जरुर भासत नव्हती हे प्रमुख कारण, मुली पुरेशा मोठ्या झालेल्या होत्या,ऑफिस घरापासून जवळ होते ,घर आणि ऑफिस दोन्हीकडील लॅंड्लाईन फोन वरून लोकांच्या संपर्कात राहता येत असे.ऑफिसमधील बहुतेकांजवळ मोबाईल आले. ऑफिसमधील टेलीफोन ऑपरेटर आमच्या क्लाएंट्सचे फोन द्यायला कंटाळा करु लागले. मुली ,आई मोबाईल घे असा आग्रह करतच होत्या पण तो घेतला कि सांभाळण्याची ,तो बरोबर बाळगण्याची जबाबदारी येणार त्याचाच मला त्रास वाटत  होता. एकदा मुलीला घेउन  भाजी आणायला मंडईत गेले. तिथल्या भाजीवाली कडे मोबाईल बघितल्यावर मात्र ती वैतागली."आई, या भाजी वाली पेक्षा तुला जास्त पैसे मिळत असतील तरी तू मोबाईल घेत नाहीस?"
"नाही अगं कदाचित ती माझ्याहूनही जास्त कमवित असेल"
"पण तू जास्त शिकलेली तर आहेस,ऑफिसर आहेस आणि तरी अशी राहतेस ....."
दरम्यान मोठी मुलगी पुढील शिक्षणासाठी होस्टेलवर गेली आणि तिच्याशी वेळी अवेळी बोलण्याकरीता मोबाईल हवा असे वाटू लागले.
मग मोबाइल घेतला. पण तो माझ्यापेक्षा धाकटीच्या ताब्यात जास्त वेळ असे.माझ्या फोनच्या रिंगटॊन बदलणे,त्यात स्वतःच्या आवडीचे गाणी घालणे असे उद्योग ती कराय़ची. एकदा दुपारी साडेचार वाजता माझा फोन वाजला.एका अनोळखी मुलीचा आवाज होता.
"कोण बोलतयं?" मी विचारले
"काकू , मैत्रेयीला द्याना फोन, मी तिची मैत्रीण बोलतीय"
" मैत्रेयी घरी आहे, मी ऑफिसमधे आहे, तिला कसा देवू फोन"
" ठिक आहे, मी करते घरी फोन". म्हणजे या पठ़्ठीने खुशाल माझा नंबर मैत्रीणींना स्वतःचा म्हणून दिला होता !

    मला माझा फोन, माझा वाटून त्यातील सगळी फ़्ंक्शन्स समजावून घेई घेई पर्यंत स्मार्ट फोन्स बाजारात आले. त्याच्या ट्च स्क्रीन आणि विविध नवनव्या सोयींमुळे तरूण पिढीच्या तो हातात ने येता तरच नवल. माझी धाकटी लेक आता दहावी पास होउन कॉलेजला जायला लागली होती त्यामुळे तिला फोन घेवुन देणे क्रमप्राप्तच होते. तिने नव्या साध्या फोन पेक्षा वडीलांचा जुना टच स्क्रीन फोन वापरण्याचा समजुतदारपणा दाखविला. हा समजुतदारपणा पुढे आम्हाला खूपच महागात गेला कारण एक नवे खेळणे मिळाल्यासारखे अकरावीचे निम्मे वर्ष तिने त्या फोनशी खेळण्यात घालविले. ती बाहेर गेल्यावर तिला फोन करावा तर् तो कधीच लागत नसे वा ती कधी उशीर होणार असल्यास फोन करण्याची तसदी घेत नसे. फोन करायचा सोडून इतर सगळे उपयोग तिने केले. पुढे बारावीला तिने फोन वापरणे बंद करुन अभ्यासाला सुरुवात केली. दरम्यान तो फोन टाकण्याच्या लायकीचाच झाला होता ! तिला इंजिनियरींगला ऍडमिशन घेतल्यानंतर स्कुटर हवी का मोबाईल असे विचारताच तिने पुन्हा शहाण्यासारखा मोबाईल मागुन आमचे बरेच पैसे वाचविल्याचा मोठेपणा घेतला. दरम्यान whatsapp या नव्या जादुगाराचे आगमन झाल्याची गंधवार्ताही मला नव्हती. नवा फोन आल्यानंतर घरात वायफाय ही आले. लेकीकडे आणि तिच्या वडीलांकडेही स्मार्ट फोन होते. दोघांचा मुक्काम  रेंज जास्त असलेल्या खोलीतच असे. त्याच वेळी मोठी मुलगी उच्च शिक्षणाकरीता इंग्लंडला गेली.मग तिच्याशी संपर्क साधायला मोबाईल हेच माध्यम सोईचे वाटू लागले. घरच्या डेस्कटॉपवर स्काईप वरुन तिच्याशी बोलता येई पण तिकडच्या आणि इथल्या वेळेमधील साडेचार तासांच्या फरकामुळे शनिवार रविवार खेरीज बोलणे जमत नसे. तिलाही नवीन देश,नवीन मित्र मैत्रीणी आणि नवीन युनिव्हर्सिटीचे अप्रूप होते. प्रत्येक खरेदी केलेली वस्तू,प्रत्येक बनविलेला पदार्थ ,भेट दिलेले प्रत्येक ठिकाण याचे फटाफट फोटो काढून ते whatsapp वर टाकायचा तिने सपाटा लावला.मला तिची खुशाली आणि फोटो बघण्यासाठी छोटीच्या फोन म्हणजे पर्यायाने तिची मदत घ्यावी लागे. त्या करीता तिच्या फोनच्या अनिर्बंध वापराबद्दल गप्प बसणे मला भाग होते. माझ्यापुढे whatsapp साठी स्मार्ट फोन घ्यावा कि न घ्यावा असा नेहमीचा सवाल होता, कितीही नाही म्हटले तरी मध्यमवर्गीय मूल्ये सुटत नसतात. जुना फोन चांगला आहे, अजून त्याची काही तक्रार नाही (कशाला असेल तक्रार त्याचा वापरच मर्यादित ,फक्त फोन करणे आणि तो घेणे.घरात रेंज नसल्याने घरात तो बिचारा मुकाच असे.फोटो काढणे ,मेसेज करणे असे उद्योग मी कधी केले नाहीत, त्याचा रंग, स्क्रिन इतकेच नाही तर कि-पॅड हि छान होते. ) आणि वस्तुचा सुध्दा आपल्याला लळा लागतो त्यामुळे स्मार्ट फोन घेण्याचा विचार मी पुढे ढकलत होते.

    अखेर शेवटी नवऱ्याने अचानक स्मार्ट फोन भेट देवुन माझी बोलती बंद केली, आणि लवकरच ती करण्यामागची भूमिकाही समजली. झालं होत असं कि मोठी लेक परदेशात आणि घरी हे दोघे सतत मोबाईल मधे डोके घालून, माझ्याशी बोलाय़ला घरात कोणीच नाही. सतत त्यांच्या मोबाईल वरील मेसेज वाचन,forwarding  ने माझं डोके फिरुन जाई. घरी कोणाला बोलावले तरी आलेली व्यक्ती पण मोबाइलवरच नजर ठेवुन. आपापसात संवाद न होता त्यांचे मोबाईलवरील चॅटींग बघण्यातच वेळ जायचा. ऑफिसमधल्या मैत्रीणींकडेही स्मार्ट फोन आलेले होते,whatsapp वरील मेसेजची चर्चा चालायची त्यात मी कुठेच नसे. आता माझ्याकडेही स्मार्ट फोन आला, ’ज्याचा केला कंटाळा ते आलं वानवळा’ अशी गत असली तरी तो शिकणे,सांभाळून ठेवणे आणि त्याचा वापर करणे गरजेचे होतेच. लेकीने न सांगताच शिकविण्याची जबाबदारी घेतली. whatsapp डाऊनलोड करुन दिले, देवनागरी कि-बोर्ड डाऊनलोड करुन दिला. मी देखील उत्साहाने काही नव्या गोष्टी करायला सुरुवात केली.शाळेतील आमचा मैत्रीणींचा ग्रूप हल्ली परत भेटू लागला होता, त्यांचा एक ग्रुप मी बनविला.मुलीला आश्च़र्याचा धक्काच होता. आपली आई स्वतःचे डोके वापरुन काही करु शकते यावर मुलींचा विश्वास बसणे जरा अवघडच असते. हळूहळू शाळेच्या मैत्रीणींचा एक ग्रूप, कॉलेजच्या मैत्रीणींचा वेगळा ग्रूप, चुलत भाऊ,बहिणींचा एक तर मामे-मावस बहीण भावांचा असे अनेक ग्रुप झाले. काही मी बनविले तर काहींमध्ये मला घेतले गेले. एकंदरीत माझे जबरदस्त नेटवर्क तयार झाले. सकाळच्या सुप्रभात मेसेज पासून सुरुवात होई रात्री पर्यंत प्रत्येक ग्रूपवरुन अनेक मेसेजचा ओघ सुरु होई. काही चांगले मेसेज मी इकडून तिकडे पाठवी.काही चांगल्या कविता,सुंदर चित्रे,सुविचार असे बरेच काही वाचायला मिळे. पण काही दिवसांतच माझ्या लक्षात आले कि बरेच मेसेजेस वेगवेगळ्या ग्रुप वरुन पुन्हा पुन्हा फिरत. तेच तेच विनोद, त्याच त्याच कविता , त्यावरील ठराविक प्रतिक्रीया !

    हल्ली शहरातील धकाधकीच्या आणि धावपळीच्या आयुष्यात मनात असूनही एकमेकांच्या घरी जाणे खरोखरीच शक्य होत नाही , सोशल नेट्वर्कच्या या नविन माध्यमाने आपण एकमेकांच्या संपर्कात राहू अशा विश्वासाने मी अनेक ग्रूप्सची सभासद झाले होते.पण संपर्कात राहणं साध्य झाल अस म्ह्णायला जीभ कचरते. एकमेकांची खुशाली समजत होती असही नाही. निरर्थक,वायफट बडबड (बडबड नाही म्हणता येणार कारण ते चॅटींग म्हणजे टायपिंगच असे) भरपूर चाले. एखादी मैत्रीण परदेशात जाऊन आली की तिचे फोटो बघून मजा यायची पण एखाद्या मैत्रीणीच्या आजारपणाची बातमी कशी समजणार? तिला बरे वाटल्यावर तिने काही लिहिले तरच कळणार. एखाद्याच्या घरातील मृत्यू्ची बातमी अशीच कुणकडून मेसेजच्या स्वरुपात समजे मग तिथेच सगळ्य़ांनी RIP लिहायचे( हि RIP ची भानगड समजायला मला थोडा वेळच लागला Rest in peace) पुण्यातल्या बहिणीला जावई आलाय हे अमेरीकेच्या बहिणीकडून समजले तेंव्हा मला या नेटवर्कची महती खऱ्या अर्थाने समजली. मंगेश पाडगावकरांसारखा कवी गेला कि त्यांच्या कवितांची बरसात सुरु झाली पण त्यातली किंवा त्यांची एक तरी कविता संपूर्ण   पाठ असणारे किती जण त्यात होते? ज्यांच्याकडे त्या कविता आल्या त्यातल्या किती जणांनी त्या मनःपूर्वक वाचल्या ?

    पण आता मला एक नवाच साक्षात्कार झालाय असं वाटत, जगाचे एकूणच संसाराचे आसारपण समजण्याकरीता whatsapp सारखं साधन नाही. तिथल्या निरर्थक मेसेजेसची गर्दी, खोटया फसव्या शुभेच्छा, वेगवेगळ्या स्माइली, एकमेकांची फार काळजी असल्याचे दाखवणे हे सार खऱ्या जगापासून आपल्याला दूर ठेवत असतं. आपल्या संत महंताना आपल्या सामान्यांचं रोजच जगण बघुन असच वाटत असेल का? आपण सारे परमेश्वराची खरी भक्ती करायची सोडून ,आत्म्य़ाला काय हवय याचा विचार करायचा सोडून नश्वर देहाच्या सुखामागे धावण्यात अवघे आयुष्य व्यर्थ घालवत असतोच.  त्यात आता हि virtual reality. म्हणजे आपला विकास होतोय असं आपण म्हणतो ती खरच प्रगती आहे कि अधोगती? या आणि अशासारख्या अनंत विचारांनी माझ मन व्याकुळ होत.

    whatsapp हे एक व्यसनच आहे ज्याच्या अगदी आहारी नाही तरी बऱ्याच अंशी मी आधिन झालेली आहे आणि त्यातून बाहेर पडण्याचा मी निकराचा प्रयत्न चालू ठेवला आहे. whatsapp सॉफ्ट्वेअर फोन मधुन काढुन टाकणे हा एक सोपा मार्ग आहे. पण तो खरा मार्ग नाही, कारण जे नाही ते असावे या साठी मन फारच बंड करुन उठते.   हळूहळू ग्रूपवरील गोष्टी forward न करणे, त्यावार प्रतिक्रिया न देणे अशी सुरुवात केली आहे. माझ्या मोबाईल वर whatsapp असून ते मी वापरले नाही तर मी माझ्या मनावर खऱ्या अर्थी विजय मिळविला असे होईल.
    फार वर्षांपूर्वी ’लाखाची गोष्ट’ नावाचा सिनेमा बघितला होता. राजा परांजपे आणि राजा गोसावींचा गाजलेला चित्रपट. या दोन कफल्लक कलावंत तरुणांना श्रीमंत मुलीचा बाप तुम्हाला पैसे मिळवण्याचीच नाही तर खर्च करायची देखील अक्कल नाही असे म्हणून एक लाख रुपये महिनाभरात खर्च करायला सांगतो आणि पुढे ते पैसे कसे उधळायला लागतात पण त्यांना अधिकाधिक पैसे मिळतच जातात याचे खूप छान चित्रण आहे, पण त्यातला सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे ते दोघे त्या महिनाभरात आपली कला विसरतात,सतत त्यांच्या डोक्यात पैशाचेच विचार.मग ते मुलीच्या वडीलांकडे जावुन म्हणतात," नको हा पैसा  आम्हाला आमच्या कलेपासून तो आम्हाला दूर नेतो" आणि तीच खरी लाख मोलाची गोष्ट होती. whatsapp च्या नादाने चांगली पुस्तके वाचणे, आवडत्या कवितांचे पुस्तक घेवून त्या पुन्हा पुन्हा वाचणे.मनातले विचार कुठेतरी लिहून व्यक्त करणे या सगळ्याचा मला विसर पडत चालला आहे. तेंव्हा whatsapp ला विसरणे हे लवकरात लवकर केलेच पाहिजे.  नव्या वर्षाचा हा संकल्प असेही मी म्हणणार नाही कारण बहुतेकसे संकल्प अल्पजीवी असतात.लवकरात लवकर माझा संकल्प सिध्दीस जावो हि इश्वरचरणी प्रार्थना.

Monday, March 16, 2015

अनासायेन मरणं

 एका सुखवस्तु लग्न सोहळ्यातला भोजन समारंभ चालू होता. टेबलांवर तरतऱ्हेच्या पदार्थांची रेलेचेल होती. दागदागीने आणि सुरेख पोषाखांची पण विविधता होतीच. मात्र मोजकी टेबले आणि थोड्या जास्त खुर्च्या असल्याने ताटा आधी बसायला जागा मिळवायचीच प्रत्येकाची धावपळ होती. शक्यतो आपल्या माणसांबरोबर जेवणाचा आस्वाद घ्यायची प्रत्येकाची इच्छा असूनही मिळालेल्या जागेवर बसून जेवण घेणे चालु होते.जेष्ठ नागरिकांना त्यांचे मुलगे,भाचे पुतणे,सून मुलगी कोणी ना कोणी ताट देत होते.

   एक आजोबा म्हणाले,’ जेवताना डॉक्टर पासून चार हात दूर बसाव’
    ’बरोबर आहे पण  डॉक्टर माझ्या घरात( किंवा मी डॉक्टरच्या घरात)  अशी माझी गत आहे " एक डॉक्टर मुलीचे वडील उद्गारले. तिने त्यांना आणून दिलेल्या ताटात वडे  नव्हते हे ओळखून त्यांच्या पुतण्याने हळूच काकांना वडा वाढला.
 पलीकडच्या कोपऱ्यात त्यांची डॉक्टर लेक बसली होती. तिच्या कानावर मी आजोबांचे वाक्य घातल्यावर ती हसली. तिचा डॉक्टर नवराही हसला आणि म्हणाला ,’खर आहे, माझी आई म्हणते हि सकाळी नसल्याने आम्ही  मजेत जेवतो’
    ’ खरच इतक काटेकोर राहायला हवच का? " मी डॉक्टरांना विचारले.
   त्यावर डॉक्टरांनी दिलेले उत्तर फार छान होते ,’ तरुणवयात जिभेवर ताबा ठेवलात तर तुमची अखेरची ५-१० वर्षे चांगली जातात.’

    डॉक्टरांचा अनुभव मोठा,त्यांचा अभ्यास दांडगा त्यामुळे त्यावर वाद घालायचे कारण नाहीच. पण त्यांच्या वाक्याने मला विचारात पाडले. आपला शेवट चांगला व्हावा अशी सगळ्यांचीच इच्छा असते. अंथरुणावर पडून राहणे ,परस्वाधिन जगणे हे अतिशय क्लेषकारी आ्हे. सुखकारक वार्धक्य असावे असे प्रत्येकालाच वाटते, पण  त्याकरीता फक्त संतुलित आहार हा एकमेव उपाय खचितच नाही.

  बालवाडीच्या वर्गात गेलं कि सगळी मुल एकसारखी वाटतात, गणवेषातील आपल मूल आईला देखील पटकन नाही ओळखता येत. कॉलेजच्या आवारात स्वैरपणे हिंड्णारी तरुणाई देखील खूप सारखी दिसते.मात्र जेष्ठ नागरिकांच्या कट्ट्यावर जा, त्यातला प्रत्येक वृध्द वेगळा असतो. अस का? कारण  प्रत्येक वृध्दाचा चेहरा जणू आयुष्यात त्याच्या वाट्याला आलेल्या सुखदुःखांचा आरसा असतो. परिस्थितीच्या ,नियतीच्या फटक्यानी त्याचा मेकप केलेला असतो !
   "माणसाच्या आयुष्यात येणारे बरे-वाईट प्रसंग देखील त्याच्या तब्येतीवर परीणाम करीत असतीलच ना?” मी डॉक्टरांना विचारले.
    " स्ट्रेस प्रत्येकाच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे,पण  व्यक्ती तो कसा फेस करते यावर ते अवलंबून असतं " डॉक्टर म्हणाले

   ते हि बरोबरच. पण सगळ्यांच्या वाट्याला सारखाच स्ट्रेस येत नाही. परीक्षेचा पेपर एकच असतो, प्रत्येक विद्यार्थ्याची बुध्दीमत्ता,तयारी वेगळी असते त्यामुळे कुणी पहिला येतो तर कुणी नापास होतो. पण पेपर तरी समान असतो. प्रत्येकाच्या आयुष्यात येणारे प्रसंग वेगळेच  ’मुखी कुणाच्या पडते लोणी कुणा मुखी अंगार’ अस माडगूळकर म्हणून गेलेलेच आहेत. लहान वयात आलेल पोरकेपण, दारीद्र्य, अवहेलना यातून जिद्दीने वर आलेल्यांना उतार वय बघायला मिळतेच असे नाही आणि मिळाले तरी काहीना काही आजार सोबतीला घेऊनच येते ते. अशातुनही ज्यांची तब्येत चांगली राहते त्यांनी त्यांच्या ताणतणावाचे व्यवस्थापन योग्य केले असे आपण म्हणू शकतो. पण मानवी जीवनातील विविधता आणि माणसांमधले वैचित्र्य बघावे तेंव्हा कुठलेही गणिती नियम सरसकट लावणे फार अवघड होते.

मागे एकदा अशाच एका समारंभात आम्ही शाळेतल्या सगळ्या मैत्रीणी जमलो होतो. आमच्यातल्या एकमेव डॉक्टर मैत्रीणीला जी -ती आपल्या बारीकसारीक तक्रारी सांगत होती .डॉक्टर बिचारी सगळ्यांना सल्ले देत होती.एवढ्यात आमची एका परदेशस्थ मैत्रीण, जी खूपच हेल्थ कॉन्शस,डायट कॉन्शस इ.इ.आहे तिने विचारले,’ अगं ते अमूक डॉक्टर परवा सूर्यनमस्कार घालताना गेले,वय फक्त ५०, हे कसं?"
मैत्रीणीने हृदय विकाराबद्दल सांगितले, मग कुणी पंचेचाळीशीचा निर्व्यसानी ,नियमित व्यायाम करणारा माणूस कसा तडकाफडकी गेला याच वर्णन केल. कुणी असाच एक  ट्रेकिंग करणारा तरुण झटक्यात गेला हे सांगितल.
डॉक्टर मैत्रीणीनेही तिच्या माहितीतल्या अशा अजून केसेस सांगितल्या.
"यावरुन असं अनुमान निघतं कि भरपूर व्यायाम करुन फिट राहणारे तरुण वयात फट्कन जातात " मी म्हणाले.
 आमची परदेशी मैत्रीण कडाडलीच ," असं काय बोलतेस? फीट्नेस साठी exercise must आहेच"
 " आहे ना पण सुखेनैव मरणासाठीही तो तितकाच जरुर आहे असं वरील चर्चेवरुन दिसतयं" मी
" पण हे काय वय आहे त्यांच जाण्याच?"
 " म्हणजेच व्यायामाचा दीर्घायुष्याशी संबंध नाही पण मरताना फिट राहण्याशी असावा "
 "तसा कशाचाच कशाशी संबंध नाही "
 " ए जाऊद्या ग , कशाला या अशा आनंदाच्या प्रसंगी असल्या मरणाच्या गोष्टी करताय, चला जेवु या मस्तपैकी " एकीने शहाण्यासारखा विषय संपवला

विषय संपला तरी विचार संपत नसतात, त्याचे चक्र चालूच राहते डोक्यात कुठेतरी. 'याच साठी केला होता अट्टहास शेवटचा दिस गोड व्हावा ’ अस तुकाराम महाराज म्हणाले आहेत, ते व्यायाम आणि योग्य आहाराबाबत धराव असा विचार केला तरी  कित्येक परस्पर विरोधी उदाहरणे माझ्या अवतीभवती बघितलेली आहेत. रोज् किमान १०० सूर्य् नमस्कार घालणारे, साठाव्या वर्षी ६० वेळा पर्वती चढणारे, मनाने आणि देहाने कणखर असे माझ्या मावशीचे यजमान मोतिबिंदुच्या ऑपरेशन नंतर् दृष्टी गमावून बसले आणि नंतर् तीन चार वर्षे अंथरुणाला खिळून गेले. याउलट् माझ्या सासुबाई. लहान वयापासून दमा होता त्यांना. पन्नाशीनंतर् डायबेटीस,बी.पी असे आजार देहामधे वस्तीला आले. व्यायामाचा त्यांना अतोनात कंटाळा. पथ्य पाळायला डॉक्टर सांगत पण "माझं आता काय राहिलय? मला भात सोडणं जमणार नाही, दही ताकाशिवाय जेवण होणे नाही " असं सरळ म्हणत. वर्षातून एकदोनदा अगदी ऍडमिट् करण्यापर्यंत वेळ येई. दोनचार दिवस दवाखान्यात मुक्काम् करुन बऱ्या होऊन आल्या कि उत्साहाने कामाला लागत. हिंडून फिरुन तऱ्हेतऱ्हेचे पदार्थ करुन स्वतः खात सगळ्यांना प्रेमाने खाऊ घालत. पथ्य पाणी न केल्यास आणि श्वसनाचे व्यायाम न केल्यास त्यांचे यापुढचे ऍटॅक अजून गंभीर असतील असा इशारा डॉक्टरांनी दिला होता. मात्र वयाच्या ६५ व्या वर्षी त्यांना अगदी झोपेत शांत मरण आले.  सिगरेट, तंबाखू, गुटखा पान आदींच्या व्यसनाने घसा,तोंड,फुफुस्साचा कॅन्सर होतो असं सतत वाचतो, पण कित्येक चेन स्मोकर्स, पट्टीचे तंबाखू खाणारे मजेत जगताना दिसतात, तर माटे सरांसारख्या निर्व्यसनी लेखकाला, कित्येक बायकांना घशाचे कॅन्सर झालेले दिसतात. मधुमेह, रक्तदाबासारखे आजार अनुवंशिक असतात. त्यांना आपण काही करु शकत नाही, वडिलोपार्जित इस्टेटीसारखेच ते मिळतात, शिवाय त्यासाठी कुठलीही यातायात करावी लागत नाही.या आजारांवर एवढं संशोधन झालय, चाललय तरी या आजाऱ्यांबद्दलही सरसकट विधाने करता येत नाहित. माझ्या वडीलांना मधुमेह होता. डॉक्टरांच्या सल्यानुसार ते भरपूर व्यायम करायचे, गोड खायचे नाहित.तरीही डायबेटीसने त्यांच्या डोळ्य़ांवर,किडनीवर परीणाम झाला, ३०-३५ वर्षांपूर्वी डायलिसिस सारख्या सुविधा सहज नव्हत्या. वयाच्या ५२व्या वर्षी ते वारले. आईला त्यानंतर मधुमेह झाला.तो स्ट्रेसमुळे असे डॉक्टरांचे मत होते. आईने कधी व्यायाम केला नाही, फारशी पथ्ये पाळली नाहीत, तरीही डायबेटीसने डोळे,किडनी ,हृदय आदी कुठल्याही अवयवांवर परीणाम न होता ती पुढे ३० वर्षे जगली. मी डॉक्टर नसल्याने दोघांच्या डायबेटीसमधे काय फरक होता ते मला कळत नाही पण आईलाही ताण होतेच. याचा अर्थ पथ्य पाळू नयेत,औषधे घेवु नयेत असे नाही पण शेवटी ’इश्वर करनी को कौन टाल सकता है?’ अस आहे अस मानायच का?

आजार होवु नयेत म्हणून काळजी घेणे,झाले तर योग्य उपाय योजना करणे,वेळोवेळी वैद्यकीय तपासण्या करुन घेणे हे तर आपल्या हातात असते ते आपण करतो.हल्ली टि.व्ही, इंटरनेट्च्या माध्यमातुन सर्वसामान्यांना बरीच वैद्यकीय माहिती सहज उपलब्ध होते. वृत्तपत्रांमधुनही ’फॅमिली डॉक्टर’,’आजीबाईचा बटवा’ वगैरे सदरातुन बरीच माहिती सतत कानावर पडते. कधी कधी या माहितीचाही अतिरेक होतो. वाचलेल्या प्रत्येक आजाराची लक्षणे आपल्यात दिसतात कि काय अशी भिती वाटू लागते. कोणी म्हणतात खोबरे आणि खोबरेलतेल अजिबात खाउ नये त्याने कोलेस्टेरॉल वाढते. तर नवीन संशोधन, हे धादांत खोटे असून रोज खोबरेल तेल खाल्ल्यास मेंदू तल्लख राहतो असे सांगते. तेल,तूप अजिबात खाऊ नये असे ऍलोपॅथीचे मत तर गायीचे तूप आहारात जरुर ठेवा असा आयुर्वेदाचा आग्रह. कधी इंटरनेट्वर येते रोज किमान ३-४ लिटर पाणी प्या, तर कुणी सांगत पाणी गरजेपेक्षा जास्त बिल्कुल पिऊ नये. या मतमतांच्या गलबल्यात आपली केवढी पंचाईत होते!  काही व्हायला लागल तर कुणाची तरी आज्ञा आपण नक्कीच पाळलेली नसते, त्यामुळे आपल्या आजाराला आपणच जबाबदार असतो. महागडी औषध, किमती तपासण्या करुन सुध्दा पूर्ण बरे होण्याची शाश्वती नसते.हॉस्पीटल्स भरलेलीच असतात. हॉटेल्स इतकीच औषधांची दुकाने,कन्सटींग रुम्स, हॉस्पीटल्स गर्दीने ओसंडत असतात. वाढत्या संशोधनामुळे आयुर्मान वाढत चाललय अस एकीकडे दिसतानाच हृदयविकार,कॅन्सर अशा आजारांनी किंवा अपघातात तरूणांचे बळी जाताना आढळतात.

 धर्मराजाने यक्षाला दिलेले उत्तर आठवते."जगातील सगळ्य़ात मोठे आश्चर्य कोणते?" या यक्षाच्या प्रश्णाला युधिष्ठिराने उत्तर दिले होते ," जन्माला येणारा प्रत्येक जीव मरणार आहे हे माहित असुन सुध्दा आपण अमर आहोत अशा थाटात प्रत्येक व्यक्ती जगत असते. हे जगातील सर्वात मोठे आश्चर्य आहे.
मरणाचे स्मरण असावे असे संत सांगतात. ते ठेवायचे तर व्यायाम,डाएट या कटकटी कशाला केंव्हातरी जायचच तर चांगल खाऊन पिवुन घ्याव असा विचार कारणाऱ्यांच तरी काय चुकल? डॉक्टर म्हणतात तशी शेवटची वर्षे चांगली जाण्यासाठी एवढा आटापिटा कराय़चा पण शेवट कधी ते माहित नाही , व्यायाम,डाएट  करुनही  शेवट चांगला होईल याची खात्री बाळगली तरी तो केंव्हा होईल याची शाश्वती नाही. कॅन्सर सारखा आजार होण्याची कारणे माहित नाहित, तो होवु नये म्हणून घ्यायची लस उपलब्ध नाही. स्वाईन फ्लू, डेंग्यु सारख्या साथी आल्या कि धडधाकट माणसेही जाताना दिसतात, एकूण शेवट कधी ,कसा होईल त्याबद्द्ल इतकी अनभिज्ञता असताना जिभेवर सतत लगाम घालणे, व्यायामासाठी वेळ काढणे याचा देखील मनावर ताण येतोच. मन शांत,प्रसन्न ठेवा अस मानसोपचारतज्ज्ञ म्हणतात ते वेगळच.

    त्यापेक्षा आमच्या आधीच्या पिढ्या सुखीच म्हणायच्या. आरोग्य विषयक माहितीचा विस्फोट नसल्याने परवडेल ते खायचे, जमेल तेवढे व्यायाम करायचे,शारीरिक श्रम असतच बऱ्याच जणांना. सणावारीच गोडधोड जेवायचे, बाहेरचे खाणे शक्यतो टाळायचे.मग ठराविक वयानंतर तब्येतीच्या कुरबुरी सुरु होत, त्याला वयच जबाबदार असं मानून त्याचा निमूट स्विकार करायचा.औषधपाणी घ्यायचे जमेल तेवढे पथ्य पाळायचे आणि अगदी जास्त झाले कि घरचे लोक डॉक्टरांआधी सगळ्या जवळच्या नातलगांना बोलावुन घेत. सगळ्यांशी भेटी घेतल्या कि पिकली पाने गळून जात. त्यावेळीही लोक अकाली जात. प्लेग,इन्फ्लुएंझा,देवी अशा साथींमध्ये घरेच्या घरे, वाड्या वस्त्या उजाड होत. बाळंतपणात बायका मरत. टि.बी सारखे आजारही मरणाला कारणीभूत होते. याशिवाय कुणी अचानक दगावला तर  त्याच्यावर मुठ मारली,करणी केली,दृष्ट लागली अशी आपल्या हातात उपाय नसलेली कारणे घडल्याचे समजत त्यामुळॆ मागे राहणाऱ्यांना त्यांच्या जाण्यामागचे कार्यकारण भाव शोधावे लागत नसत. सरासरी आयुर्मान कमी असल्यामुळे अल्झायमर,पर्किन्सन्स ,डिमेन्शिया अशा वृध्दांमधे सध्या दिसणाऱ्या आजारांच प्रमाण कमी होत.

यामध्ये विज्ञानाने केलीली प्रगती,वैद्यकीय संशोधन याला काहीच किंमत नाही अस मला मुळीचच म्हणायच नाही. १०० वर्षांपूर्वी बाळंतपणात दगावणाऱ्या बायका,देवी,प्लेग सारख्या आजारांनी घेतलेले बळी,पोलिओसारख्या आजारांनी लुळीपांगळी झालेली आयुष्ये. आज ऐकले तरी काटा येतो अंगावर. या सगळ्यातुन मानवजातीला मुक्त करणारे वैद्यकीय संशोधक देवतुल्यच आहेत.  वाढते आयुर्मान हि त्याचीच देणगी असली तरी त्यामुळे आरोग्य वाढलय असं म्हणताना जीभ अडखळते. शहरांमध्ये वाढते प्रदूषण, खाण्यापिण्याच्य़ा अयोग्य सवयी, धकाधकीचे जीवन हे अनारोग्याला कारणीभूत आहे. खेडेगावात प्रदूषण मुक्त निसर्ग आहे,पण अज्ञान,दारिद्र्य यामुळे पसरणाऱ्या रोगराईशी सामना करायला वैद्यकीय सेवेचा अभाव असल्याने तेथेही अनारोग्य आहे.

एकंदरीत काय आपले सर्व जीवन निरोगी रहावे यासाठी योग्य आहार,भरपूर व्यायाम करा पण भगवदगीतेत म्हटल्याप्रमाणे फळाची अपेक्षा न धरता सगळ करा. कारण शेवटी तुम्हाला कशामुळे कधी काय होईल ते कुणीच सांगू शकणार नाही. विज्ञानाची कितीही कास धरली तरी या अशा काही प्रश्णांना उत्तरे मिळणे अवघड असते.

मरण म्हणजे देहाचा पिंजरा तोडून आत्म्याची मुक्ती असं असेल तर त्या पिंजऱ्याची डागडुजी करण्यात आणि तो बिघडेल म्हणून उगाच काळजी तरी कशाला ? शिवाय या आत्म्याला कुठल्याही शस्त्राने इजा होत नाही वा अग्नीने चटका बसत नाही असंही गीता सांगते. मग कशानेच काही न होणाऱ्या या आत्म्याला देहातून कधीही सुटका करुन घेता यायला हवी आणि तरीही तो त्या पिंजऱ्यात राहतो हेच आश्चर्य आहे, "मरणं प्रकृति: शरिरीणाम्” मरण हि शरीराची प्रकृती म्हणजे नैसर्गिक घटना आहे, जीवन हिच विकृती आहे असही वचन आहे.
       कुणा न माहित सजा किती ते
       कोठुन आलो ते नच स्मरते
       सुटकेलाही मन घाबरते
       जो आला तो रमला.  माडगूळकरांच्या या ओळी किती सार्थ आहेत !
म्हणून शेवटी आपल्या हातात नसलेल्या गोष्टींकरता व्यर्थ धडपड करण्यापेक्षा ज्या विधात्याच्या कृ्पेने आपल्याला हे जग दिसत आहे त्याच्याजवळ एवढीच प्रार्थना कराविशी वाटते

अनासायेन मरणं विनादैन्यं च जीवनम्
एतच्च देहि मे देव ,तव भक्तिं निरन्तरम्